ดอกตีนเป็ดกลิ่นฉุน เปิดสาเหตุชวนร้องยี้ ไขข่าวลืออันตรายถึงชีวิตจริงไหม

ถ้าพูดถึงกลิ่นที่ทำให้หลายคนรู้ทันทีว่าฤดูปลายฝนต้นหนาวกำลังมาเยือน คงหนีไม่พ้นกลิ่นของดอกต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ ที่บางคนบอกว่าหอมเย็นเป็นเอกลักษณ์ แต่บางคนกลับรู้สึกฉุนจนต้องรีบเดินหนี โดยเฉพาะวันที่ดอกไม้บานเต็มต้นและกลิ่นลอยมาตามลมจนอบอวลไปทั่วบริเวณ หลายคนจึงอดสงสัยไม่ได้ว่า เหตุใดดอกไม้สีขาวขนาดเล็กจึงมีกลิ่นแรงได้ขนาดนี้ และกลิ่นที่ชวนเวียนศีรษะนั้นเป็นพิษร้ายแรงอย่างที่เคยได้ยินกันจริงหรือไม่?

ต้นตีนเป็ดคืออะไร ทำไมจึงพบเห็นได้ทั่วไป?

ต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Alstonia scholaris เป็นไม้ยืนต้นในวงศ์ Apocynaceae สามารถพบได้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย นิยมปลูกตามริมถนน สวนสาธารณะ และบริเวณอาคาร เนื่องจากเป็นต้นไม้ขนาดใหญ่ที่ให้ร่มเงาได้ดี ลำต้นและกิ่งมีน้ำยางสีขาว ส่วนใบมักเรียงเป็นวงรอบกิ่ง ขณะที่ดอกออกเป็นช่อแน่นบริเวณปลายกิ่ง มีสีขาวหรือขาวอมเขียว เมื่อดอกบานพร้อมกันจำนวนมากจึงมองเห็นเป็นช่อดอกเด่นชัด

โดยทั่วไป ต้นพญาสัตบรรณมักออกดอกในช่วงปลายฝนต้นหนาว ประมาณเดือนตุลาคมถึงมกราคม แม้ช่วงเวลาอาจเปลี่ยนแปลงตามสภาพอากาศและพื้นที่ก็ตาม นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายคนเริ่มได้กลิ่นดอกตีนเป็ดชัดเจนในช่วงปลายปี และกลายเป็นกลิ่นประจำฤดูกาลที่มีทั้งคนชื่นชอบและคนที่ไม่อยากเข้าใกล้

เปิดสาเหตุที่แท้จริง ทำไมกลิ่นดอกตีนเป็ดจึงฉุนรุนแรง?

คำตอบสำคัญอยู่ที่น้ำมันหอมระเหยภายในดอกไม้ ซึ่งประกอบด้วยสารระเหยหลายชนิดผสมกัน ไม่ใช่เกิดจากสารเพียงตัวเดียว ข้อมูลที่เผยแพร่โดยสำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล อ้างถึงงานศึกษาที่ตรวจวิเคราะห์น้ำมันหอมระเหยจากดอกพญาสัตบรรณด้วยเทคนิคทางเคมี พบสารประกอบมากกว่า 34 ชนิด

หนึ่งในสารสำคัญคือ ลินาลูล (Linalool) ซึ่งมีสัดส่วนประมาณ 35.7% ในตัวอย่างน้ำมันหอมระเหยจากงานศึกษาที่เก็บดอกพญาสัตบรรณในประเทศเวียดนาม นอกจากนี้ยังพบสารกลุ่มลินาลูลออกไซด์ แอลฟาเทอร์พิเนออล (α-Terpineol) และสารระเหยชนิดอื่น ๆ ที่ร่วมกันสร้างกลิ่นเฉพาะตัวของดอกไม้ ทั้งนี้ สัดส่วนดังกล่าวเป็นผลจากตัวอย่างที่ศึกษา ไม่ได้หมายความว่าดอกตีนเป็ดทุกต้นจะมีองค์ประกอบเหมือนกันทั้งหมด

เมื่อสารระเหยหลายชนิดรวมกัน จึงเกิดกลิ่นที่มีความซับซ้อนและอาจรู้สึกฉุนได้มากกว่ากลิ่นดอกไม้บางชนิด โดยเฉพาะบริเวณที่มีต้นตีนเป็ดหลายต้นออกดอกพร้อมกัน กลิ่นที่สะสมอยู่ในบริเวณนั้นอาจทำให้ผู้ที่เดินผ่านรู้สึกได้อย่างชัดเจน แม้จะไม่ได้อยู่ใกล้ต้นไม้โดยตรงก็ตาม

ทำไมบางคนหอมชื่นใจ แต่บางคนกลับเหม็นจนเวียนศีรษะ?

แม้จะเป็นกลิ่นเดียวกัน แต่การรับรู้ของแต่ละคนไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน เพราะระบบรับกลิ่นและความไวต่อสารระเหยของแต่ละบุคคลแตกต่างกัน อีกทั้งประสบการณ์และความคุ้นเคยกับกลิ่นก็อาจมีส่วนต่อความรู้สึกด้วย คนหนึ่งจึงอาจรู้สึกว่ากลิ่นหอมสดชื่น ขณะที่อีกคนกลับรู้สึกฉุนจนไม่อยากสูดดม

นอกจากนี้ ความเข้มข้นของกลิ่นและสภาพแวดล้อมยังมีส่วนทำให้กลิ่นรบกวนมากขึ้นได้ เมื่ออยู่ในบริเวณที่กลิ่นเข้มข้น บางคนอาจมีอาการไม่สบาย เช่น ปวดศีรษะ เวียนศีรษะ คลื่นไส้ หรืออาเจียน โดยเฉพาะผู้ที่ไวต่อกลิ่นหรือมีอาการแพ้สารระเหยอยู่เดิม อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่ได้กลิ่นดอกตีนเป็ดจะต้องเกิดอาการเช่นเดียวกัน

ข่าวลือเรื่องไซยาไนด์จริงหรือไม่? กลิ่นดอกตีนเป็ดอันตรายถึงชีวิตหรือเปล่า?

หนึ่งในข้อกล่าวอ้างที่ถูกพูดถึงอยู่บ่อยครั้งคือ กลิ่นฉุนของดอกตีนเป็ดเกิดจากสารไซยาไนด์ และหากสูดดมนาน ๆ อาจทำให้หัวใจล้มเหลวหรือเสียชีวิตได้ แต่ข้อมูลจากสำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าข่าวลือดังกล่าวไม่เป็นความจริง และยังไม่มีรายงานการตรวจพบสารไซยาไนด์ในส่วนต่าง ๆ ของพญาสัตบรรณตามข้อมูลที่เผยแพร่

ดังนั้น จึงไม่ควรเหมารวมว่ากลิ่นฉุนของดอกตีนเป็ดเป็นกลิ่นไซยาไนด์ หรือสรุปว่าการได้กลิ่นตามปกติจะทำให้เกิดอันตรายถึงชีวิต อย่างไรก็ตาม การไม่มีหลักฐานสนับสนุนข่าวลือนี้ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะไม่มีอาการจากกลิ่น เพราะผู้ที่ไวต่อสารระเหยหรือเกสรดอกไม้อาจเกิดอาการไม่สบายได้จริง หากรู้สึกเวียนศีรษะ คลื่นไส้ หรือมีอาการผิดปกติ ควรออกจากบริเวณที่มีกลิ่นแรงไปยังพื้นที่อากาศถ่ายเทสะดวก หากมีอาการหายใจลำบาก หน้ามืดรุนแรง หรืออาการไม่ทุเลา ควรรีบขอความช่วยเหลือทางการแพทย์

ไม่ชอบกลิ่นดอกตีนเป็ด รับมืออย่างไรให้ใช้ชีวิตได้ตามปกติ?

สำหรับบ้านที่อยู่ใกล้ต้นพญาสัตบรรณ อาจปิดหน้าต่างด้านที่กลิ่นลอยเข้ามาในช่วงที่กลิ่นแรง และเปิดระบายอากาศเมื่อกลิ่นภายนอกลดลง หากต้องเดินผ่านบริเวณที่มีต้นไม้กำลังออกดอกเป็นประจำ ควรหลีกเลี่ยงการหยุดอยู่ใกล้ต้นไม้เป็นเวลานาน โดยเฉพาะเมื่อเริ่มมีอาการไม่สบาย

ส่วนพื้นที่สาธารณะที่ปลูกต้นตีนเป็ดจำนวนมาก หน่วยงานผู้ดูแลอาจพิจารณาตัดแต่งกิ่งหรือจัดการพื้นที่ให้เหมาะสมตามความจำเป็น โดยคำนึงถึงผลกระทบต่อผู้ใช้พื้นที่และประโยชน์ของต้นไม้ ไม่จำเป็นต้องตัดโค่นทั้งหมดเพียงเพราะกลิ่นดอกไม้รบกวนในบางช่วงของปี

ท้ายที่สุด ดอกตีนเป็ดอาจเป็นทั้งกลิ่นหอมที่หลายคนรอคอยและกลิ่นฉุนที่อีกหลายคนอยากหลีกหนี แต่ข้อเท็จจริงที่ควรรู้คือ กลิ่นดังกล่าวเกิดจากสารระเหยหลายชนิดในดอกไม้ ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่ามีไซยาไนด์ปะปนอยู่เสมอ สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การตื่นตระหนกกับข่าวลือ แต่เป็นการทำความเข้าใจข้อมูลอย่างถูกต้อง และหลีกเลี่ยงบริเวณที่มีกลิ่นแรงหากร่างกายเริ่มแสดงอาการผิดปกติ

แหล่งที่มา

• สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
• ศูนย์ส่งเสริมและพัฒนาการเรียนรู้ทางวิทยาศาสตร์
• Journal of Essential Oil Research: Chemical Composition of the Volatile Concentrate from the Flowers of Vietnamese Alstonia scholaris

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ ถ้าชอบก็อย่าลืมกดไลน์ กดแชร์และกดติดตามด้วยนะครับเพื่อที่ท่านจะได้ไม่พลาดข่าวสารต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์และสาระความบันเทิง