ทำไมยุงชอบกัดบางคนมากกว่า ? อยู่ห้องเดียวกันแท้ๆ แต่คนหนึ่งโดนกัดยับ อีกคนแทบไม่โดน

เคยไหม ? นั่งอยู่ในห้องเดียวกับเพื่อน แต่พอเปิดไฟกลับพบว่าเพื่อนแทบไม่มีรอยยุงกัด ขณะที่แขน และขาของเรากลับเต็มไปด้วยตุ่มแดง คำถามคือ ยุงมี “คนโปรด” จริงหรือ ? คำตอบคือ มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ว่าคนแต่ละคนสามารถดึงดูดยุงได้ไม่เท่ากัน แต่ไม่ได้หมายความว่ายุงรู้จักว่าใคร “เลือดหวาน” และไม่ได้มีปัจจัยเพียงอย่างเดียวที่ทำให้ยุงเลือกกัดใคร

สิ่งที่สำคัญคือ กลิ่นจากร่างกาย ลมหายใจ ความร้อน และสารเคมีบนผิวหนัง ซึ่งยุงสามารถใช้ร่วมกัน เพื่อตามหาเหยื่อได้

▪️ยุงไม่ได้บินแบบสุ่ม

ยุงตัวเมียหลายชนิดต้องกินเลือด เพื่อให้มีโปรตีนเพียงพอสำหรับการพัฒนาไข่ ดังนั้นพวกมันจึงมีระบบประสาทสัมผัสที่ละเอียดมากสำหรับการค้นหาโฮสต์ ยุงสามารถตรวจจับคาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจ กลิ่นตัว ความร้อน ความชื้น และสัญญาณทางสายตาได้

งานวิจัยพบว่า ปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้ทำงานแยกจากกัน แต่สามารถเสริมกัน เพื่อช่วยให้ยุงค้นหา และเข้าหามนุษย์ได้ 

▪️เหตุใดบางคนถึงเหมือนเป็น “แม่เหล็กดูดยุง” ?

คำตอบหนึ่งอยู่ที่กลิ่นตัว ร่างกายของมนุษย์แต่ละคนไม่ได้มีกลิ่นเหมือนกัน แม้เราจะไม่รู้สึกถึงความแตกต่างนั้นด้วยจมูกของเราเองก็ตาม ผิวหนังของแต่ละคนมีส่วนประกอบทางเคมี และจุลินทรีย์แตกต่างกัน ซึ่งส่งผลต่อสารระเหยที่ออกมาจากร่างกาย

งานวิจัยในปี 2022 พบความสัมพันธ์ระหว่างความน่าดึงดูดยุงกับระดับกรดคาร์บอกซิลิกบางชนิดที่อยู่ในกลิ่นผิวหนังของมนุษย์ และงานวิจัยภาคสนามในแซมเบียพบว่า ยุงก้นปล่องบางชนิดสามารถแยกแยะกลิ่นของมนุษย์แต่ละคนได้ โดยคนที่มีกลิ่นตัว ซึ่งมีสารบางกลุ่ม เช่น Carboxylic Acids ในระดับสูง มีแนวโน้มดึงดูดยุงมากกว่า 

▪️เหงื่อมีส่วนไหม ?

คำตอบคือ มีส่วน แต่เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ “คนเหงื่อออกมาก เท่ากับยุงกัดมาก” เหงื่อ และจุลินทรีย์บนผิวหนังสามารถเปลี่ยนองค์ประกอบของกลิ่นที่ยุงตรวจจับได้ สารเคมีบางชนิดจากผิวหนัง และเหงื่อสามารถทำหน้าที่เป็นสัญญาณร่วมกับคาร์บอนไดออกไซด์ ทำให้ยุงเข้าใกล้มนุษย์ได้ง่ายขึ้น ดังนั้น กลิ่นที่ยุงรับรู้จึงเป็นผลรวมจากหลายปัจจัย ไม่ใช่กลิ่นเหงื่อเพียงอย่างเดียว

▪️ลมหายใจก็เป็นสัญญาณสำคัญ

ทุกครั้งที่เราหายใจออก เราปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ออกมา สำหรับยุงถือเป็นสัญญาณที่สำคัญมาก เพราะช่วยให้มันรู้ว่าบริเวณนั้นมีสิ่งมีชีวิตอยู่ เมื่อยุงเข้าใกล้มากขึ้น มันสามารถใช้ข้อมูลเพิ่มเติม เช่น ความร้อนของผิวหนัง และกลิ่นตัว เพื่อช่วยตัดสินใจว่าจะบินเข้าหาบริเวณใด หมายความว่า ต่อให้เราพยายาม “อยู่นิ่งๆ” ยุงก็ยังสามารถค้นหาเราได้จากสัญญาณหลายชนิด

▪️ความร้อนของร่างกาย ?

ความร้อนของร่างกายก็มีส่วนเช่นกัน ยุงสามารถรับรู้ความแตกต่างของอุณหภูมิ และเมื่อได้รับสัญญาณจากคาร์บอนไดออกไซด์ และกลิ่นตัวแล้ว ความร้อนจากร่างกายสามารถช่วยให้มันเข้าใกล้เป้าหมายมากขึ้น

งานวิจัยภาคสนามพบว่า กลิ่นตัวมนุษย์สามารถนำทางยุงไปยังเป้าหมายที่มีอุณหภูมิใกล้เคียงกับผิวหนังมนุษย์ได้ 

▪️กรุ๊ปเลือด ?

กรุ๊ปเลือดถูกพูดถึงบ่อยมากว่าอาจทำให้ยุงชอบกัดบางคนมากกว่า แต่ไม่ควรสรุปง่ายๆว่า “กรุ๊ปเลือดนี้ยุงชอบที่สุด” แล้วใช้เป็นคำอธิบายทั้งหมด

งานวิจัยเกี่ยวกับความชอบของยุงมีปัจจัยหลายด้าน และหลักฐานที่แข็งแรงในปัจจุบันชี้ไปที่การรวมกันของกลิ่นผิวหนัง คาร์บอนไดออกไซด์ ความร้อน และสัญญาณอื่นๆมากกว่าปัจจัยเดียว

▪️เหตุใดบางวันเราถึงโดนยุงกัดมากเป็นพิเศษ ?

เพราะ “ความน่าดึงดูด” ของมนุษย์ต่อยุงไม่ได้มีแค่เรื่องพันธุกรรม สภาพแวดล้อม เวลา อุณหภูมิ ความชื้น เหงื่อ การออกกำลังกาย และองค์ประกอบของกลิ่นผิวสามารถเปลี่ยนสัญญาณที่ยุงตรวจจับได้

นอกจากนี้ ยุงแต่ละชนิดก็มีพฤติกรรม และความไวต่อสัญญาณต่างกัน ดังนั้น คนที่ดูเหมือนเป็น “แม่เหล็กดูดยุง” ในห้องหนึ่ง อาจไม่ได้ดึงดูดยุงทุกชนิดในทุกสถานการณ์เท่ากัน

▪️เหตุใดยุงถึงต้องเลือกมนุษย์ ?

ยุงบางชนิดวิวัฒนาการให้มีความชอบมนุษย์อย่างชัดเจน นักวิทยาศาสตร์พบว่ายุง Aedes Aegypti ซึ่งเป็นหนึ่งในยุงที่แพร่โรคสำคัญ สามารถแยกแยะกลิ่นมนุษย์จากสัตว์ชนิดอื่นได้ และมีระบบประสาทที่ประมวลผลสัญญาณจากกลิ่นมนุษย์โดยเฉพาะ ความสามารถนี้ช่วยให้ยุงหาแหล่งเลือดที่เหมาะสมได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ในมุมของมนุษย์ ความสามารถเดียวกันนี้ทำให้เรารู้สึกว่า “ทำไมมันต้องมากัดเรา !”

▪️สรุปแล้ว ยุงไม่ได้มีตาเลือกคน แต่มี “ระบบค้นหาเหยื่อ”

เมื่อยุงบินเข้าหาเรา มันไม่ได้ตัดสินว่าใครน่ากัดจากรูปร่างหน้าตา มันกำลังประมวลผลข้อมูลหลายอย่างพร้อมกัน :

คาร์บอนไดออกไซด์ → กลิ่นตัว → ความร้อน → ความชื้น → สัญญาณทางสายตา → สารเคมีบนผิว

เมื่อสัญญาณเหล่านี้รวมกันแล้ว คนบางคนจึงอาจดู “น่าสนใจ” สำหรับยุงมากกว่าคนที่นั่งอยู่ข้างๆ ดังนั้น หากครั้งต่อไปคุณกับเพื่อนนั่งอยู่ด้วยกันแล้วคุณโดนยุงกัดอยู่คนเดียว ก็อาจไม่ใช่เพราะคุณ “เลือดหวาน” อย่างที่คนชอบพูดกัน แต่อาจเป็นเพราะยุงกำลังอ่านกลิ่น และสัญญาณจากร่างกายของคุณได้ง่ายกว่าเพื่อนข้างๆนั่นเอง