รีวิวหนังสือ รู้ Zen ผ่าน Science

เซน คืออะไรกันแน่ ? แต่ที่แน่ๆ เซน ไม่ใช่นิกายของศาสนาพุทธ แต่เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติในทุกๆศาสนา เป็นความจริงของธรรมชาติที่ไม่อาจปฏิเสธได้ เป็นวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ๆ กล่าวคือ เป็นนามธรรมที่ใช้ประสาทสัมผัสปกติไม่ได้ ต้องรู้ด้วยใจ ด้วยความรู้สึกเอง เหมือนกับความหวาน ความเค็ม ความร้อน ความหนาว ให้ใครมาอธิบายก็ไม่มีทางเข้าใจจริงๆ ก็แค่ท่องจำต่อๆกันมา ต้องเจอกับตัวเองถึงจะเข้าใจ

ดร.วรภัทร์ ภู่เจริญ จะมาขยายความเรื่องแนวคิดของเซนให้ชัดเจน แนวคิดของเซนเกี่ยวข้องกับจิตวิญญาณด้วย อย่างเรื่องนรก-สวรรค์ ก็เป็นสิ่งที่พิสูจน์ด้วยตาไม่ได้ บอกพิกัดไม่ได้ ต้องใช้ใจสู่ใจเท่านั้น ถึงจะเข้าใจ แม้เราอาจไม่เชื่อเรื่องนี้ในทันที แต่เราจะยอมรับได้ว่าโลกนี้มีนามธรรมอีกมากที่ไม่มีทางที่วิทยาศาสตร์จะพิสูจน์ได้หมด ถือเป็นการอธิบายจิตวิญญาณในมุมของนักวิชาการได้เป็นอย่างดี

ความรู้ความประทับใจในมุมมองของครีเอเตอร์

1.อายตนะที่พูดถึงนี้คือ อายตนะภายใน ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ หรือประสาทสัมผัสทั้งหก เชื่อมต่อกับ อายตนะ ภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่มาสัมผัส กับกาย) และธรรมารมณ์ (อารมณ์ สิ่งที่ใจคิดหรือจินตนาการ) ทั้งหมดนี้เป็นคู่กับอายตนะภายในทําให้เกิดความรู้สึกขึ้นมา

2.อธิบายความหมายของการข้ามอายตนะไม่ได้ให้เข้าใจง่ายขึ้น ว่า เราไม่สามารถอธิบายกลิ่นของไข่เจียวด้วยภาพวาดได้ เพราะ ภาพเราต้องดูด้วยตา กลิ่นเราต้องใช้จมูกดม เราไม่สามารถแต่ง เพลงเพื่ออธิบายความเผ็ดของพริกขี้หนูได้ เพราะเพลงเราต้องใช้หูฟัง รสชาติเราต้องใช้ลิ้นลิ้มรสเท่านั้นจึงจะเข้าใจรสเผ็ดของพริก จริงๆ เราไม่สามารถเขียนตําราเพื่ออธิบายวิธีดําน้ําได้ เพราะตํารา เราต้องอ่าน ส่วนวิธีดําน้ําเราต้องฝึกด้วยกาย เป็นต้น

3.เซนเชื่อว่า สรรพสิ่งล้วนเป็นสิ่งเดียวกัน หรือ เป็นอันหนึ่ง อันเดียวกัน หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า oneness คือ ในเรามีท่าน ในท่านมีเรา หรือจะใช้คําว่า จิตเดิมแท้ของพวกเราบริสุทธิ์ หรือจิตประภัสสร ซึ่งจิตหนึ่งก็คือจิตเดียวกัน

4.การจะทําให้เกิด ทีมเวิร์ค หรือมีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันขึ้นได้นั้น ต้องเกิดจากทุกคนมี “ความเข้าใจ” ร่วมกัน ไม่ใช่ตะโกน ด่า หรือตะโกนสั่ง ทีมบางทีมไม่จําเป็นต้องพูดด้วยซ้ํา เพราะแค่ มองหน้ากัน ทุกคนในทีมก็รู้ว่าจังหวะไหนต้องทําอะไร หรือหยุด ทําอะไร มีเป้าหมายเดียวกัน มีใจเดียวกันแล้วสามัคคีร่วมแรง ร่วมใจกัน ทุกวันนี้หลายๆ ประเทศ เช่น ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา หรือประเทศในยุโรป หันมาใช้หลักการนี้ในการทําทีมกีฬานานแล้ว

5.“ปฏิจจสมุปบาท”เป็นหลักธรรมที่แสดงให้เห็นถึงกระบวนการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปของชีวิต เพราะสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี....มนุษย์เหมือนถูกกักอยู่ใน “ฟองบับเบิ้ล หรือฟอง ปฏิจจสมุปบาท” ลอยไปเรื่อยๆ ในวัฏสงสาร (เวียนว่ายตายเกิด) ในอวิชชา (ความไม่รู้) ภายในฟองนั้นมนุษย์ทุกคนจะถูกกักอยู่ในกายสังขาร หรือกายปรุงแต่ง ส่วนกายจริง หรือกายภายในที่เป็นของเราจริงๆ นั้นเรียกว่า “กายลม” หน้าที่ของเราคือ ทําอย่างไรให้ฟองปฏิจจสมุปบาทที่ รักเราไว้นี้แตกออก เราจะได้ลอยพ้นชั้นของอวิชชากลับขึ้นไปรวมกับอากาศกว้างใหญ่เบื้องบนอีกครั้ง

6.จิตเดิมแท้ที่เซน ชอบพูดถึงบ่อยๆ บางครั้งก็เรียกว่า จิตหนึ่ง จิตเดิม หรือจิตประภัสสร ดังนั้น ภาพวงกลมของเซนคือเอนโซะ (Enso) ที่มี ลักษณะการตวัดพู่กันเป็นวงกลมในครั้งเดียว ไม่ซับซ้อน มีลักษณะใกล้เคียงกับฟองบับเบิ้ล หรือฟองปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง

7.ความหมายของ “เอนโซะ” (Ensö) ทุกสรรพสิ่งเป็นหนึ่งเดียวกัน

• เป็นหนึ่งเดียวกัน(oneness)
• การทํางานเป็นทีมเวิร์ค
• จิตดวงเดียว วงเดียว
• ตรงกลางคือความว่าง
• กายลมและกายสังขาร
• พลวัต (dynamic) พลังการไหล ไม่ติดยึด
• ความไม่สมบูรณ์แบบที่ไม่สมบูรณ์ (perfect imperfection)
• วงล้อแห่งธรรม

8.วิทยาศาสตร์ใหม่เชื่อว่า มวลสารกับพลังงานมีความสัมพันธ์ระหว่างกัน อะตอมที่เราเห็นนั้นสามารถเปลี่ยนสภาพไปเป็นพลังงานได้ จากรูปธรรมที่จับต้องได้ก็กลายเป็นนามธรรมที่ ประสาทสัมผัสมิอาจรับรู้ อะตอมมีการสั่นไหวและเคลื่อนไหวอยู่ในตัวเองตลอดเวลา

9.ด้วยหลักการฟิสิกส์ควอนตัมนี้เองที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์เพียงจำนวนไม่น้อยเริ่มเข้าใจแนวคิดของศาสนาพุทธมากขึ้นเรื่อยๆ “แท้จริงสรรพสิ่งแม้แต่จิตวิญญาณไม่ได้สูญหายไป แค่ย้ายไปอีกที่ หรือเปลี่ยนสภาพ หรือเปลี่ยนภพเปลี่ยนชาติไป เท่านั้นเอง เช่นเดียวกับการเกิด-ดับของจิต หรือที่เรียกตามภาษาดิจิทัล คือ 0-1

10.ปัญญาฐานคิด (Thinking) คือ ความคิดที่ออกจาก สมอง ถ้าออกมาตอนจิตไม่ว่าง จิตไม่สงบ เรียกว่า ความคิดเฉโก (เจือกิเลส เจืออัตตา) แต่ถ้าดีที่สุดคือคิดตอนที่จิตว่าง เรียกว่า ปัญญา (เป็นปัญญาที่ไม่มีอคติ ไม่มีลําเอียง ไม่เจือกิเลส ไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง)

ปัญญาฐานใจ (Feeling) คือ จิตใจ ความรู้สึก การ รับรู้ทางอารมณ์ เวทนาทางใจ เช่น สุข ทุกข์ เฉยๆ โล่งๆ ว่างๆ สบายอกสบายใจ มี 2 อาการ คือ จิตว่างและจิตไม่ว่าง

ปัญญาฐานกาย (Sensing) คือ ร่างกาย โดยรับรู้ว่า มีอะไรเกิดขึ้นที่กาย เช่น ร้อน หนาว เปียก แห้ง ฯลฯ ไม่ใช่ ความรู้สึก เพราะร่างกายมักจะไม่โกหก และอย่าเอาความคิดมาคิดแทนกาย

11.ฝึกเซนเริ่มต้นที่ “ฐานกาย” หลักสูตรเบื้องต้นของเซนนั้นจะเริ่มฝึก “ฐานกาย” ก่อน...มนุษย์มีร่างกายและมีสมองส่วนหน้า ร่างกายจึงเป็นฐานแรก ของการฝึกสติ ในมหาสติปัฏฐาน 4 จะต้องฝึกกายในกายก่อน หมายถึง การฝึกสติ กําหนดรู้ให้เป็น ตื่นรู้ตลอด ทําให้สมองโล่ง ใช้ปัญญาฐานกายก่อน อย่าเพิ่งคิด อย่าเพิ่งข้ามไปดูจิต เพราะหากฝึกดูจิตโดยที่ฐานกายยังไม่ได้ฝึกอย่างดีพอ คุณอาจนําความคิด เข้าไปดูจิตได้ ซึ่งความผิดเพี้ยนก็จะตามมานั่นเอง

12.การฝึกฐานกายมีเป้าหมายเพื่อให้เราลดการใช้ความคิด และ หันมาใช้สติที่กายมากขึ้น เรียกว่า ฝึกกายรู้กาย หรือ กายในกาย จนชํานาญ รู้ลมหายใจ รู้ทุกอิริยาบถ รู้ทันการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ที่เกิดขึ้นบนกาย ถ้าจะเรียกให้เก๋ๆ ก็คือ body sensing ไม่ว่า จะเป็นการยิงธนูคิวโด ยิงธนูโพชฌงค์ การชงชา ซามูไร ไอคิโด ฯลฯ

13.จิตเป็นสมาธิคืออะไร... บางคนแม้จะนั่งสมาธิอยู่แท้ๆ แต่จิต กลับไม่ว่าง นั่นแสดงว่านั่งผิดวิธี บางคนนั่งสมาธิได้จริง แต่จิตต้องว่างอย่างต่อเนื่องและปราศจากกิเลสเท่านั้นจึงจะเรียกว่า “จิตเป็นสมาธิ”

เซน เหมือนเป็นนามธรรมที่เข้าใจยาก แต่ก็ไม่ได้ยากเกินจะเข้าใจ ถือเป็นส่วนหนึ่งของความรู้ทางจิตวิญญาณที่น่าสนใจ สิ่งดีๆในทางธรรมมักพิสูจน์ไม่ได้ด้วยตาเนื้อ เซนจึงไม่ได้ต้องการให้เราอยู่กับสิ่งที่พิสูจน์ด้วยประสาทสัมผัส แต่ต้องการให้เราเข้าใจด้วยความรู้สึกแบบใจสู่ใจ ไม่ต้องเน้นเหตุผลมากเกินไป สำหรับคนหัวสายวิทย์อาจต้องใช้เวลาปรับตัว เพราะคนที่เก่งคำนวณจะไม่เชื่อเรื่องทางจิตวิญญาณเลย