ทำไมเลือดแมงดาทะเลจึงถูกใช้ตรวจความปลอดภัยของยา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แมงดาทะเลที่เห็นตามชายฝั่งมีรูปร่างเหมือนสัตว์ดึกดำบรรพ์ เปลือกแข็ง หางยาว และดูห่างไกลจากห้องแล็บมาก แต่ของเหลวในตัวมันกลับเชื่อมโยงกับขั้นตอนตรวจคุณภาพของยาฉีด วัคซีน และอุปกรณ์การแพทย์จำนวนมาก

ตัวเลข “ลิตรละ 500,000 บาท” ถูกเล่าต่อกันอยู่บ่อย แต่ยังไม่พบแหล่งมาตรฐานเดียวที่ยืนยันว่าเป็นราคาซื้อขายจริงในทุกประเทศหรือทุกเกรดของผลิตภัณฑ์ จึงควรมองว่าเป็นค่าประเมินที่ใช้สื่อถึงความมีมูลค่าสูง ไม่ใช่ราคากลางตายตัวของเลือดแมงดาทะเล

เหตุผลที่เลือดเป็นสีน้ำเงิน อยู่ที่โปรตีนลำเลียงออกซิเจนชื่อ ฮีโมไซยานิน ต่างจากฮีโมโกลบินของมนุษย์ที่มีธาตุเหล็ก ฮีโมไซยานินมีทองแดงเป็นองค์ประกอบ เมื่อจับกับออกซิเจนจึงเห็นเป็นสีน้ำเงิน เลือดที่ยังไม่รับออกซิเจนอาจดูใสหรือซีดกว่านั้นได้

จุดที่วงการแพทย์ต้องการไม่ได้อยู่ที่สีน้ำเงินโดยตรง แต่เป็นเซลล์ภูมิคุ้มกันในน้ำเลือดของแมงดาทะเล เซลล์นี้ถูกนำมาสกัดเป็นรีเอเจนต์ชื่อ LAL หรือ Limulus Amebocyte Lysate

LAL ตอบสนองต่อเอนโดท็อกซินจากแบคทีเรียแกรมลบได้ไวมาก หากตัวอย่างมีสารปนเปื้อน รีเอเจนต์จะเกิดปฏิกิริยาจับตัวหรือให้สัญญาณที่วัดได้ ห้องปฏิบัติการจึงใช้มันตรวจตัวอย่างก่อนผลิตภัณฑ์บางชนิดจะถูกปล่อยไปใช้งาน

เอนโดท็อกซินไม่ใช่แบคทีเรียทั้งตัว แต่เป็นสารที่เกี่ยวข้องกับผนังเซลล์ของแบคทีเรียบางกลุ่ม หากปนเปื้อนในผลิตภัณฑ์สำหรับฉีดเข้าสู่ร่างกาย อาจกระตุ้นไข้และอาการไม่พึงประสงค์รุนแรงได้ FDA ระบุว่าการทดสอบเอนโดท็อกซินเป็นส่วนของแนวทางสำหรับผลิตภัณฑ์ชีวภาพ ยา และอุปกรณ์การแพทย์ที่เหมาะสม

ประโยคว่า “ทุกวัคซีน ยาฉีด และอุปกรณ์ผ่าตัดบนโลกต้องใช้เลือดแมงดา” จึงกว้างเกินข้อเท็จจริง การทดสอบที่ต้องใช้ขึ้นกับชนิดผลิตภัณฑ์ ข้อกำหนด และวิธีที่ผ่านการรับรองในแต่ละพื้นที่ อีกทั้งวิธีตรวจแบบรีคอมบิแนนต์ซึ่งไม่ใช้วัตถุดิบจากแมงดาทะเลเริ่มได้รับการยอมรับมากขึ้น โดย FDA และหน่วยงานกำกับต่างประเทศกำลังสนับสนุนการลดการพึ่งพาเลือดสัตว์ชนิดนี้

ความสำคัญของ LAL อยู่ที่การช่วยคัดกรองความเสี่ยงก่อนผู้ป่วยได้รับผลิตภัณฑ์ ไม่ได้หมายความว่ามันรักษาการติดเชื้อ หรือรับประกันความปลอดภัยของทุกอย่างได้ลำพัง การควบคุมคุณภาพยังต้องอาศัยการตรวจหลายขั้นตอนร่วมกัน

เลือดสีน้ำเงินของแมงดาทะเลจึงมีค่าทางชีวการแพทย์ เพราะระบบภูมิคุ้มกันดั้งเดิมของสัตว์ชนิดนี้ให้เครื่องมือไวต่อเอนโดท็อกซินอย่างยิ่ง ขณะเดียวกัน การพัฒนาวิธีทดสอบสังเคราะห์ที่เชื่อถือได้ก็มีความหมายต่อทั้งความปลอดภัยของผู้ป่วยและการลดแรงกดดันต่อประชากรแมงดาทะเลในธรรมชาติ