จากเงินภาษีของประชาชน กว่าจะกลายเป็นโครงการในตำบล เงินเดินทางผ่านหน่วยงานไหนบ้าง

เคยสงสัยหรือไม่ว่า เงินภาษีที่ประชาชนจ่ายให้รัฐทุกปี สุดท้ายแล้วเดินทางไปถึงถนนในหมู่บ้าน ไฟส่องสว่าง อ่างเก็บน้ำ อาคารสาธารณะ หรือโครงการพัฒนาต่าง ๆ ในตำบลได้อย่างไร หลายคนอาจนึกภาพว่าเงินจะถูกส่งจากรัฐบาลลงมาที่จังหวัด จากจังหวัดไปอำเภอ แล้วจึงถึงตำบล แต่ในความเป็นจริง เส้นทางงบประมาณไม่ได้มีเพียงเส้นเดียว และไม่ได้หมายความว่าเงินทุกก้อนต้องผ่านจังหวัดและอำเภอก่อนเสมอไป

 

จุดเริ่มต้นสำคัญอยู่ที่ งบประมาณแผ่นดิน ซึ่งมีกฎหมายและกระบวนการกำกับ โดยสำนักงบประมาณเผยแพร่พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2561 ซึ่งเป็นกฎหมายหลักด้านกระบวนการงบประมาณของรัฐ

 

เมื่อรัฐบาลจัดทำงบประมาณแล้ว เงินจะถูกจัดสรรไปยังหน่วยงานต่าง ๆ ตามภารกิจ ไม่ว่าจะเป็นกระทรวง กรม จังหวัด หรือหน่วยงานอื่นที่ได้รับงบประมาณ ดังนั้นถ้าเป็นโครงการของกรมใดกรมหนึ่ง เงินอาจถูกจัดสรรให้กรมนั้นโดยตรง แล้วกรมจึงนำงบไปดำเนินโครงการในพื้นที่ตำบล โดยไม่ได้หมายความว่าเงินจะต้องเข้าบัญชีจังหวัดก่อนทุกครั้ง

 

จังหวัดไม่ได้เป็นทางผ่านของเงินทุกก้อน

 

คำว่า “จังหวัด” ทำให้หลายคนเข้าใจว่าเงินภาษีทุกบาทต้องไหลผ่านสำนักงานจังหวัดก่อนลงไปถึงพื้นที่ แต่ระบบจริงมีหลายช่องทาง

 

ถ้าเป็นโครงการที่อยู่ในความรับผิดชอบของส่วนราชการ เช่น ถนนที่เป็นภารกิจของหน่วยงานด้านคมนาคม งบประมาณอาจอยู่กับหน่วยงานเจ้าของภารกิจ แล้วนำมาดำเนินการในพื้นที่โดยตรง

 

แต่ถ้าเป็นโครงการของ องค์การบริหารส่วนจังหวัด เทศบาล หรือองค์การบริหารส่วนตำบล เงินก็จะเข้าสู่ระบบงบประมาณขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตามประเภทของรายได้และเงินที่ได้รับการจัดสรร

 

กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นมีการเผยแพร่ข้อมูลรายได้ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รวมถึงข้อมูล การจัดสรรเงินภาษีให้ อปท. แยกตามปีงบประมาณ แสดงให้เห็นว่ารายได้ของท้องถิ่นมีทั้งส่วนที่จัดเก็บเองและส่วนที่ได้รับการจัดสรรจากรัฐ

 

แล้วเงินจะไปถึงตำบลได้อย่างไร?

 

ลองสมมติว่ามีถนนภายในหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่อยู่ในเขต อบต. เส้นทางจะไม่ได้เป็นเพียง “รัฐบาลสั่งแล้วเงินตกลงมา” แต่ต้องผ่านกระบวนการของท้องถิ่นด้วย

 

เมื่อมีปัญหาหรือความต้องการพัฒนาในพื้นที่ โครงการจะต้องถูกนำเข้าสู่กระบวนการวางแผนและงบประมาณขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น จากนั้นจึงพิจารณาว่ามีงบประมาณเพียงพอหรือไม่ โครงการอยู่ในอำนาจหน้าที่หรือไม่ และสามารถดำเนินการตามกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องได้หรือไม่

 

กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นยังเผยแพร่ข้อมูล แผนและงบประมาณของ อปท. ในภาพรวมระดับจังหวัด รวมถึงข้อมูลรายได้ของ อปท. หลายปี ทำให้ประชาชนสามารถใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นจุดเริ่มต้นในการตรวจสอบว่าท้องถิ่นมีรายได้และงบประมาณจากแหล่งใดบ้าง

 

เงินภาษีไม่ได้มีแค่ก้อนเดียว

 

อีกเรื่องที่ควรแยกให้ออกคือ คำว่า “เงินภาษี” กับ “งบประมาณของ อบต.” ไม่ใช่สิ่งเดียวกันทั้งหมด

 

รายได้ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีหลายประเภท ทั้งรายได้ที่ท้องถิ่นจัดเก็บเอง รายได้จากภาษีหรือเงินที่รัฐบาลจัดสรร และเงินอุดหนุนจากรัฐบาล ข้อมูลของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นมีการแยกข้อมูลเหล่านี้ไว้เป็นชุดข้อมูลด้านการเงินการคลังท้องถิ่นโดยเฉพาะ

 

ดังนั้น เวลามีการสร้างถนนหรือทำโครงการหนึ่งในตำบล จึงต้องถามต่อว่า โครงการนั้นเป็นของหน่วยงานไหน และใช้งบประเภทใด เพราะคำตอบจะเป็นตัวกำหนดเส้นทางของเงิน

 

บางโครงการมาถึงท้องถิ่นในรูป “เงินอุดหนุน”

 

หนึ่งในช่องทางที่สำคัญคือเงินอุดหนุนจากรัฐบาล ซึ่งสามารถจัดสรรให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้

 

เอกสารของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นมีตัวอย่างการจัดสรร เงินอุดหนุนเฉพาะกิจให้เทศบาลตำบลและองค์การบริหารส่วนตำบล โดยในรายการสามารถระบุถึงระดับจังหวัด อำเภอ อปท. รายการโครงการ และจำนวนงบประมาณได้เลย

 

นั่นหมายความว่าในบางกรณี เราสามารถไล่ย้อนกลับจากโครงการในพื้นที่ได้ว่าอยู่ที่จังหวัดอะไร อำเภออะไร เป็น อปท. แห่งใด และได้รับงบประมาณในลักษณะใด

 

จากงบประมาณสู่ของจริง ยังมีอีกหลายขั้น

 

แม้จะได้รับการจัดสรรงบประมาณแล้ว เงินก็ไม่ได้หมายความว่าจะกลายเป็นถนนหรืออาคารทันที เพราะหน่วยงานเจ้าของโครงการยังต้องดำเนินการตามขั้นตอนของราชการ เช่น การจัดทำรายละเอียดโครงการ การจัดซื้อจัดจ้าง การทำสัญญา การควบคุมงาน การตรวจรับ และการเบิกจ่ายตามระเบียบ

 

เพราะฉะนั้น สิ่งที่ประชาชนเห็นเป็น “ถนนหนึ่งเส้น” หรือ “อาคารหนึ่งหลัง” จริง ๆ แล้วเป็นปลายทางของกระบวนการหลายขั้น ตั้งแต่การวางแผน การจัดสรรงบประมาณ ไปจนถึงการดำเนินงานและตรวจรับ

 

ถ้าอยากรู้ว่าเงินของพื้นที่หนึ่งมาจากไหน ต้องเริ่มค้นตรงไหน?

 

วิธีที่ง่ายที่สุดคือเริ่มจาก ชื่อโครงการหรือชื่อหน่วยงานเจ้าของโครงการ ไม่ใช่เริ่มจากคำว่า “ภาษีประชาชน” เพียงอย่างเดียว

 

หากเป็นโครงการของ อบต. หรือเทศบาล ให้ค้นข้อมูลแผนพัฒนาท้องถิ่น ข้อบัญญัติหรือเทศบัญญัติงบประมาณ รายงานการจัดซื้อจัดจ้าง และข้อมูลรายได้ของ อปท. จากนั้นจึงดูว่าโครงการใช้งบประเภทใด

 

หากเป็นโครงการของกรมหรือกระทรวง ให้ตรวจสอบงบประมาณและโครงการของหน่วยงานเจ้าของภารกิจ เพราะเส้นทางงบอาจไม่ได้ผ่าน อบต. หรือจังหวัด

 

กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นเองก็มีฐานข้อมูลด้านรายได้ การจัดสรรภาษี และแผนกับงบประมาณของ อปท. เผยแพร่ต่อสาธารณะ ซึ่งสามารถใช้เป็นแหล่งข้อมูลในการไล่ดูภาพรวมของเงินท้องถิ่นได้

 

ท้ายที่สุดแล้ว เงินภาษีหนึ่งบาทไม่ได้มีเส้นทางเดียวจากกรุงเทพฯ ลงจังหวัด ลงอำเภอ แล้วจบที่ตำบล แต่จะเดินทางตามประเภทของงบ หน่วยงานเจ้าของภารกิจ และรูปแบบการจัดสรรงบประมาณ

 

ถ้าอยากรู้ว่าโครงการหนึ่งใช้งบจากไหน คำถามที่สำคัญที่สุดจึงไม่ใช่แค่ “ใช้งบเท่าไร” แต่ต้องถามต่อว่า ใครเป็นเจ้าของงบ ใครเป็นผู้อนุมัติ ใครเป็นผู้ดำเนินโครงการ และเงินก้อนนั้นมาจากรายได้ประเภทใด เมื่อไล่ย้อนกลับทีละขั้น เราจึงจะเห็นภาพว่าเงินจากระบบงบประมาณของประเทศเดินทางมาถึงพื้นที่จริงได้อย่างไร