AI อ่านคัมภีร์เฮอร์คิวเลเนียมโดยไม่ต้องคลี่ได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ม้วนกระดาษปาปิรุสสีดำสนิทก้อนหนึ่งวางอยู่ในห้องแล็บ ถ้ามองด้วยตาเปล่า มันคล้ายท่อนไม้ไหม้ไฟมากกว่าหนังสือ แต่ภายในก้อนเปราะบางนั้นมีข้อความกรีกโบราณที่ถูกปิดตายมาราว 2,000 ปี

นี่คือคัมภีร์จากเฮอร์คิวเลเนียม เมืองโรมันใกล้ภูเขาไฟวิสุเวียสที่ถูกการปะทุเมื่อ ค.ศ. 79 ฝังกลบ ไม่ใช่คัมภีร์ที่อยู่ในเมืองปอมเปอีโดยตรง ความร้อนและเถ้าถ่านทำให้ปาปิรุสคาร์บอไนซ์จนคลี่ออกแทบไม่ได้ เพราะเพียงออกแรงกับชั้นกระดาษก็อาจทำให้ข้อมูลที่เหลืออยู่แตกเป็นผง

ปัญหานี้ทำให้นักวิจัยต้องเลิกคิดเรื่อง “เปิดม้วน” แล้วเปลี่ยนเป็นการอ่านจากข้างใน โครงการ Vesuvius Challenge จึงนำคัมภีร์ไปสแกนด้วยเอกซเรย์โทโมกราฟีความละเอียดสูง สร้างภาพสามมิติของชั้นปาปิรุสที่ยับ ซ้อน และม้วนตัวอยู่ภายใน

จากนั้นจึงทำสิ่งที่เรียกว่า การคลี่แบบเสมือนจริง คือไล่ตามพื้นผิวกระดาษทีละชั้นในข้อมูล 3 มิติ แล้วแผ่พื้นผิวนั้นออกบนคอมพิวเตอร์ แทนที่จะเสี่ยงแตะม้วนจริง

จุดยากที่สุดคือหมึกกับกระดาษต่างก็กลายเป็นคาร์บอนคล้ายกันมาก ภาพเอกซเรย์จึงไม่ได้เผยตัวอักษรชัดแบบเอกสารทั่วไป ทีมงานพบสัญญาณระดับผิวที่เรียกว่า “crackle pattern” หรือรอยแตกร้าวเล็ก ๆ ซึ่งเรียงตัวสัมพันธ์กับตำแหน่งหมึกเดิม

แมชชีนเลิร์นนิงถูกใช้ค้นหาร่องรอยเล็กจิ๋วนี้จากข้อมูลสแกน ไม่ได้ให้ AI แต่งประโยคกรีกขึ้นมาเอง ระบบเริ่มจากการแยกพิกเซลหรือพื้นที่เล็ก ๆ ว่ามีแนวโน้มเป็นหมึกหรือไม่ แล้วมนุษย์จึงนำผลที่ต่อกันมาดูเป็นตัวอักษรและตรวจทานกับหลักฐานในภาพสแกน

ในรางวัลใหญ่ปี 2023 ทีมของ Youssef Nader, Luke Farritor และ Julian Schilliger อ่านได้ตามเกณฑ์อย่างน้อย 4 ช่วง ช่วงละ 140 ตัวอักษร โดยมีอักขระกู้คืนได้ไม่น้อยกว่า 85% และยังเผยข้อความเพิ่มเติมรวมกว่า 2,000 ตัวอักษร ผลงานผ่านการตรวจซ้ำทั้งจากนักปาปิรัสวิทยาและทีมเทคนิคที่รันโค้ดซ้ำอย่างอิสระ

ข้อความที่เผยออกมาส่วนหนึ่งเป็นงานปรัชญาว่าด้วยดนตรี อาหาร และความพึงพอใจในชีวิต นักวิชาการเห็นว่าอาจเกี่ยวข้องกับ Philodemus นักปรัชญาสายเอพิคิวเรียนซึ่งเคยทำงานในห้องสมุดแห่งนี้ แต่การระบุชื่อผลงานและผู้เขียนยังอยู่ระหว่างการศึกษา

สิ่งที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่การ “ส่องเห็นหมึกนูน” หรือการให้ AI เดาตัวอักษรจากภาษา แต่เป็นการผสานสแกน 3 มิติ การแยกชั้นกระดาษ และแบบจำลองตรวจหารอยทางกายภาพของหมึก คัมภีร์ไม่ต้องถูกคลี่ออกเพื่อเริ่มถูกอ่าน

ความสำเร็จครั้งแรกยังอ่านได้เพียงส่วนเล็กของม้วนเดียว ขณะที่คัมภีร์เฮอร์คิวเลเนียมยังมีอีกหลายร้อยม้วนรออยู่ แต่มันเปลี่ยนคำถามจาก “จะรักษาก้อนถ่านนี้อย่างไร” เป็น “ภายในนั้นยังมีเสียงจากโลกโบราณเหลืออยู่กี่เล่ม”