สัญญะ อำนาจ และการแสดงศักดิ์สิทธิ์: ถอดรหัส “ร่างทรงเวียดนาม” ในมุมมองวัฒนธรรมศึกษาและคติชนวิทยา

        ภาพตัวแทนของ “หมอผีเวียดนาม” ในสื่อกระแสหลักและวัฒนธรรมป๊อป มักถูกตีกรอบไว้ในเงามืดของไสยศาสตร์ คำสาปแช่ง และมนต์ดำอันน่าสะพรึงกลัว ทว่าหากรื้อสร้างมายาคติดังกล่าวผ่านแว่นตาของวัฒนธรรมศึกษาและคติชนวิทยา พิธีกรรมเหล่านี้กลับไม่ได้เป็นเพียงความเชื่อเรื่องผีสางที่งมงาย หากแต่เป็นพื้นที่แห่งการแสดงละครเวทีศักดิ์สิทธิ์อันวิจิตรตระการตา เป็นสถาบันทางสังคมที่ทำหน้าที่เยียวยาจิตวิญญาณ และเป็นสมรภูมิการต่อรองระหว่างอำนาจรัฐ ระบบทุนนิยมสมัยใหม่ และอัตลักษณ์ท้องถิ่นที่เดินทางผ่านกาลเวลาอย่างมีชีวิตชีวา

1. รื้อสร้างภาพตัวแทน: ความต่างขั้วระหว่าง “เถ่ยคุง” กับ “ถันต่ง”

        การมองปรากฏการณ์ความเชื่อในเวียดนามจำเป็นต้องแยกแยะสถานะและบทบาทเชิงโครงสร้างของผู้ประกอบพิธีออกจากกัน:

• เถ่ยคุง (Thầy cúng): หมอพิธีกรรมส่วนใหญ่มักเป็นเพศชาย ปฏิบัติการภายใต้อิทธิพลของพุทธศาสนาและลัทธิเต๋า มีหน้าที่หลักในการสวดมนต์ ปราบและขับไล่วิญญาณร้าย

• ถันต่ง (Thanh đồng): ร่างทรงผู้ประกอบพิธีกรรมในลัทธิบูชาแม่พระ (Đạo Mẫu) ทำหน้าที่เป็นสื่อกลางระหว่างมนุษย์กับทวยเทพ ผ่านการขับขานดนตรี การร่ายรำ และชุดแต่งกายอันวิจิตร

        ในมิติคติชนวิทยา การดำรงอยู่ของร่างทรงไม่ได้สะท้อนภาพความมืดมิด หากแต่เป็นสถาบันทางวัฒนธรรมที่ทำหน้าที่ประคับประคองและฟื้นฟูสภาพจิตใจของผู้คนในชุมชนมาตั้งแต่ยุคโบราณ

2. จักรวาลวิทยา “สี่วัง” (Tứ Phủ) และการผนวกประวัติศาสตร์ชาติลงในคติชน

        โครงสร้างความเชื่อของลัทธิสี่วัง (Tứ Phủ) สะท้อนการจัดระเบียบจักรวาลผ่านระบบสัญญะของสีอย่างเป็นแบบแผน:

• เทียนฝู่ (Thiên Phủ - วังฟ้า): สัญลักษณ์สีแดง

• เดียฝู่ (Địa Phủ - วังแผ่นดิน): สัญลักษณ์สีเหลือง

• ถวี่ฝู่ (Thủy Phủ - วังสายน้ำ): สัญลักษณ์สีขาว

• ญักฝู่ (Nhạc Phủ - วังป่าเขา): สัญลักษณ์สีเขียว

        ระบบลำดับชั้นของทวยเทพถูกจัดวางอย่างเป็นระเบียบ ตั้งแต่มหาเทวี (Thánh Mẫu), ขุนนางมหาเทพ (Quan Lớn), เจ้าชาย (Ông Hoàng) ไปจนถึงเทพเยาว์วัย (Cô และ Cậu) ยิ่งไปกว่านั้น จุดเด่นเชิงคติชนวิทยาคือกระบวนการยกสถานะบุคคลในประวัติศาสตร์ขึ้นสู่ความเป็นเทพ (Apotheosis) เช่น แม่ทัพเจิ่นฮึงด่าว (Trần Hưng Đạo) วีรบุรุษผู้ต่อต้านกองทัพมองโกล นี่คือกลไกการผสานความทรงจำร่วมทางประวัติศาสตร์และความรักชาติเข้ากับพื้นที่ทางจิตวิญญาณของสามัญชนอย่างแนบเนียน

3. ละครศักดิ์สิทธิ์ “เลนต่ง” และสติสัมปชัญญะใน “เห่าป้อง”

        พิธีกรรมทรงเจ้าของเวียดนาม หรือ เลนต่ง (Lên đồng) ประกอบด้วยลำดับขั้นตอนอันประณีต เริ่มจากการขอขมาเทพดา การบรรเลงดนตรีเร้าอารมณ์ที่เรียกว่า เจิ๋วเฟียน (Chầu văn) เพื่อนำผู้เข้าร่วมเข้าสู่ภวังค์ การเปลี่ยนชุดทรงตามสีของแต่ละภพภูมิ และปิดท้ายด้วยการแจกจ่ายของมงคลหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า โหลก (Lộc)

        จุดสำคัญที่วัฒนธรรมศึกษาสนใจคือแนวคิด เห่าป้อง (Hầu bóng) หรือการรับใช้ร่มเงาแห่งเทพ ร่างทรงในพิธีนี้ไม่ได้ตกอยู่ใต้ภาวะถูกครอบงำจนคลุ้มคลั่งไร้การควบคุม ตรงกันข้าม ร่างทรงยังคงรักษาความสำรวมและมีสติสัมปชัญญะอย่างเต็มเปี่ยม ทำหน้าที่เสมือนนักแสดงชั้นสูงที่เป็นสื่อกลางถ่ายทอดบุคลิกลักษณะของทวยเทพผ่านการเคลื่อนไหวทางร่างกาย พิธีกรรมนี้จึงเป็นทั้งโรงละครศักดิ์สิทธิ์และพื้นที่ทางเศรษฐกิจ-สังคมที่มีการแลกเปลี่ยนและสร้างเครือข่ายความสัมพันธ์

4. พลวัตของวัตถุบูชา: เมื่อทุนนิยมผสานกลืนกับแท่นบูชา

        ความเชื่อพื้นบ้านเวียดนามไม่ได้หยุดนิ่ง แต่มีพลวัตในการปรับตัวอย่างสูง ปรากฏการณ์การนำ กระป๋องโคคา-โคล่าสีแดง ขึ้นเป็นเครื่องบวงสรวงถวายแด่วังฟ้า (เทียนฝู่) แทนที่เพียงแค่กระดาษเงินกระดาษทองแบบดั้งเดิม แสดงให้เห็นถึงการหลอมรวมสัญญะของลัทธิบริโภคนิยมเข้ากับระบบความเชื่อ แท่นบูชาจึงกลายเป็นพื้นที่ต่อรองเชิงสัญลักษณ์ที่ผู้ศรัทธาใช้ขอพรเพื่อความมั่งคั่งและตอบโจทย์วิถีชีวิตในระบบเศรษฐกิจสมัยใหม่

5. จาก “ความงมงายต้องห้าม” สู่ “มรดกโลกทางวัฒนธรรม”

        เส้นทางของพิธีกรรมเลนต่งสะท้อนถึงการปะทะและการต่อรองเชิงอำนาจระหว่างรัฐกับความเชื่อพื้นบ้านอย่างเด่นชัด:

• ก่อนปี 1987: รัฐมองพิธีกรรมเหล่านี้เป็นเรื่องงมงาย ล้าหลัง และสั่งห้ามอย่างเด็ดขาด

• หลังปี 1987: ภายใต้นโยบายเปิดประเทศ (Đổi Mới) รัฐเริ่มผ่อนปรนข้อจำกัด ทำให้พิธีกรรมเริ่มฟื้นตัว

• ทศวรรษ 1990: นักวิชาการเริ่มมองพิธีนี้ใหม่ และยกระดับให้เป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้าน

• ปี 2016: พิธีเลนต่งและลัทธิบูชาแม่พระได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติโดย UNESCO

        การเปลี่ยนสถานะจาก "สิ่งผิดกฎหมาย" สู่ "มรดกโลก" แสดงให้เห็นว่า รัฐได้หันมาใช้มิติทางวัฒนธรรมนี้เป็นเครื่องมือเชิดชูอัตลักษณ์ของชาติ แทนที่จะมองเป็นภัยคุกคามอีกต่อไป

        เวทมนตร์และพิธีกรรมทรงเจ้าของเวียดนาม แท้จริงแล้วไม่ได้เป็นเรื่องของการควบคุมผีร้ายอย่างบ้าคลั่ง หากแต่มันคือ “เทคโนโลยีทางจิตวิญญาณ” และเครื่องมือเอาชีวิตรอดที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อรับมือกับความวิตกกังวล ความเจ็บป่วย และความผันผวนในชีวิต การที่ความเชื่อนี้สามารถปรับตัวเคียงคู่ไปกับโลกาภิวัตน์และระบบทุนนิยมสมัยใหม่ได้ ตอกย้ำให้เห็นว่า ไม่ว่าวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีจะก้าวล้ำไปไกลเพียงใด มนุษย์ก็ยังคงต้องการพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์เพื่อเยียวยาจิตใจและสืบทอดรากเหง้าทางวัฒนธรรมอยู่เสมอ