“แก้มลิง” กลไกเซฟเมืองจากวันฝนตกหนัก-ช่วยให้น้ำแห้งไวขึ้น

แก้มลิง คือแนวคิดการบริหารจัดการน้ำตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ได้แรงบันดาลใจมาจากพฤติกรรมธรรมชาติของลิง เวลาที่เรายื่นกล้วยให้ ลิงจะเคี้ยวแล้วเอาไปกักเก็บไว้ที่กระพุ้งแก้มจนพองโต โดยยังไม่กลืนลงท้องทันที แต่จะเก็บเอาไว้ก่อน แล้วค่อยๆ ทยอยกลืนกินในภายหลัง

เมื่อนำหลักการธรรมชาติข้อนี้มาประยุกต์ใช้กับการระบายน้ำในเมือง แก้มลิงจึงหมายถึง "พื้นที่พักน้ำ" หรือ "บึงรับน้ำชั่วคราว" ที่ทำหน้าที่รองรับน้ำฝนปริมาณมหาศาลที่ตกลงมาอย่างหนัก เพื่อไม่ให้น้ำเหล่านั้นทะลักเข้าท่วมบ้านเรือน ถนนหนทาง หรือพื้นที่เศรษฐกิจ โดยจะกักเก็บน้ำส่วนเกินเอาไว้ชั่วคราว จากนั้นจึงค่อยๆ ปล่อยระบายออกสู่แม่น้ำสายหลักหรือทะเลในเวลาที่ระดับน้ำภายนอกลดต่ำลง หรือผ่านกระบวนการสูบระบายอย่างเป็นระบบ

เมื่อพูดถึงความสำคัญต่อระบบระบายน้ำของเมืองหลังฝนตก ต้องเข้าใจก่อนว่าเมืองใหญ่อย่างกรุงเทพมหานครและปริมณฑลเต็มไปด้วยอาคารบ้านเรือน คอนกรีต และถนนหนทาง พื้นที่ดินธรรมชาติที่เคยช่วยซึมซับน้ำฝนลดน้อยลงไปมาก เวลาฝนตกหนัก มวลน้ำทั้งหมดจะไหลลงสู่ถนน ซอย และท่อระบายน้ำพร้อมๆ กันทันที ซึ่งท่อระบายน้ำใต้ถนนมีขนาดจำกัด ไม่สามารถพามวลน้ำทั้งหมดไปยังแม่น้ำเจ้าพระยาได้ทันในเวลานั้น สิ่งที่เกิดขึ้นตามมาคือการเกิดน้ำท่วมขังรอการระบาย ตรงจุดนี้เองที่โครงการพักน้ำเข้ามามีบทบาทสำคัญที่สุด โดยทำหน้าที่เป็น "ตัวช่วยชะลอน้ำ" หรือ "บัฟเฟอร์" รับน้ำฝนส่วนเกินที่ท่อระบายน้ำระบายไม่ทัน เข้ามาเก็บไว้ในบึงหรือแอ่งรับน้ำก่อน เพื่อลดแรงดันและปริมาณน้ำบนพื้นผิวถนน ทำให้ระดับน้ำท่วมขังบนถนนลดลงอย่างรวดเร็ว และป้องกันไม่ให้เกิดน้ำท่วมฉับพลันในเขตชุมชน

ในการจัดวางโครงสร้างระบบระบายน้ำของเมือง แก้มลิงจะวางตำแหน่งอยู่ "ช่วงกลาง" เชื่อมต่อระหว่าง "ระบบระบายน้ำต้นทาง" กับ "ระบบระบายน้ำปลายทาง" อย่างลงตัว หากแบ่งโครงสร้างการระบายน้ำของเมืองเป็น 3 ส่วน

1.ส่วนแรกคือต้นทาง อันได้แก่ ท่อระบายน้ำตามถนน ซอย และคูคลองขนาดเล็กในชุมชน

2.โครงการพักน้ำหรือแก้มลิงจะตั้งอยู่ตรงกลางระหว่างสองส่วนนี้ โดยเชื่อมต่อรับน้ำมาจากท่อระบายน้ำและคลองสาขา จากนั้นจะกักเก็บน้ำไว้ในบึง และเมื่อถึงเวลาที่ระดับน้ำในแม่น้ำปลายทางลดลงตามจังหวะน้ำขึ้นน้ำลงตามธรรมชาติ ประตูระบายน้ำของแก้มลิงจะเปิดออกเพื่อปล่อยน้ำไหลลงสู่แม่น้ำตามแรงดึงดูดของโลก หรือหากเป็นช่วงน้ำทะเลหนุนสูง ปลายทางปิด ไม่สามารถปล่อยน้ำไหลตามธรรมชาติได้ เจ้าหน้าที่จะใช้เครื่องสูบน้ำขนาดใหญ่ทยอยสูบน้ำออกจากแก้มลิงลงสู่แม่น้ำหรืออุโมงค์ระบายน้ำยักษ์ต่อไป ทำให้ระบบระบายน้ำทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพและต่อเนื่องตลอดเวลา

3.ส่วนที่สามคือปลายทาง อันได้แก่ แม่น้ำสายหลัก เช่น แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำท่าจีน และทะเลอ่าวไทย

ตัวอย่างแก้มลิงที่สำคัญและเห็นผลชัดเจนในพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีดังนี้

โครงการแก้มลิงสนามชัย - มหาชัย ตั้งอยู่ในพื้นที่ฝั่งธนบุรีและจังหวัดสมุทรสาคร ถือเป็นโครงการแก้มลิงขนาดใหญ่ตามแนวพระราชดำริรุ่นแรกๆ ที่ช่วยปกป้องพื้นที่กรุงเทพฯ ฝั่งธนบุรี สมุทรสาคร และนนทบุรี โครงการนี้ใช้คลองสนามชัยและคลองมหาชัยเป็นลำคลองรับน้ำ พร้อมสร้างประตูระบายน้ำและสถานีสูบน้ำบริเวณชายทะเลเพื่อควบคุมการเปิดปิดน้ำตามจังหวะน้ำขึ้นน้ำลงของทะเล

โครงการแก้มลิงบึงหนองบอน ตั้งอยู่ในเขตประเวศ กรุงเทพมหานคร ถือเป็นบึงรับน้ำขนาดใหญ่ทางฝั่งตะวันออกของกรุงเทพฯ สามารถรองรับน้ำได้หลายล้านลูกบาศก์เมตร ช่วยรับน้ำฝนที่ตกหนักในเขตประเวศ บางนา และสวนหลวง โดยปัจจุบันนอกจากทำหน้าที่รับน้ำแล้ว กทม. ยังได้ปรับปรุงพื้นที่รอบบึงให้เป็นศูนย์กีฬาทางน้ำและศูนย์เรียนรู้ เป็นสวนสาธารณะให้ประชาชนมาพักผ่อนออกกำลังกายได้อีกด้วย

โครงการแก้มลิงบึงรับน้ำบึงกระเทียม และบึงมักกะสัน โดยบึงมักกะสันตั้งอยู่ใจกลางเมือง เขตราชเทวี ถือเป็นจุดรับน้ำสำคัญที่ช่วยบรรเทาปัญหาน้ำท่วมขังบริเวณย่านธุรกิจ เช่น พญาไท ราชปรารภ และดินแดง โดยมีการติดตั้งบึงพักน้ำพร้อมระบบสูบน้ำเพื่อช่วยดึงน้ำออกจากพื้นที่ชั้นในไปลงสู่คลองแสนแสบและคลองผดุงกรุงเกษม

โครงการแก้มลิงใต้ดิน หรืออ่างเก็บน้ำใต้ดิน (Water Bank) ซึ่งเป็นนวัตกรรมแก้มลิงยุคใหม่ในเขตเมืองที่มีพื้นที่จำกัด เช่น แก้มลิงใต้ดินบริเวณสถานีตำรวจนครบาลบางซื่อ และแก้มลิงใต้ดินสวนรวบรวมพรรณไม้ป่า 60 พรรษา มหาราชินี ซึ่งใช้วิธีขุดบ่อกักเก็บน้ำไว้ใต้ดินเพื่อรับน้ำฝนจากพื้นผิวถนนรอบๆ เข้ามาเก็บไว้ ก่อนจะสูบระบายออกเมื่อฝนหยุดตก

นอกจากนี้ ในพื้นที่ปริมณฑลยังมี โครงการแก้มลิงคลองมหาชัย-คลองสนามชัย ฝั่งสมุทรปราการ และพื้นที่รับน้ำบริเวณหนองจอก-ลาดกระบัง รวมถึงการใช้พื้นที่แก้มลิงธรรมชาติ เช่น บึงขนาดใหญ่ตามหมู่บ้านจัดสรร สวนสาธารณะ และสระน้ำในมหาวิทยาลัย เช่น สวนจุฬาฯ 100 ปี ที่ออกแบบให้พื้นที่ต่ำกว่าระดับปกติเพื่อทำหน้าที่เป็นแอ่งรับน้ำชั่วคราวยามฝนตกหนัก

การบริหารจัดการน้ำด้วยวิธีนี้ ไม่เพียงแต่ช่วยป้องกันน้ำท่วมขัง แต่ยังช่วยกรองตะกอน ตกตะกอนสิ่งสกปรกก่อนปล่อยน้ำลงสู่แม่น้ำลำคลอง ทำให้คุณภาพน้ำดีขึ้น และในบางพื้นที่ยังสามารถกักเก็บน้ำไว้ใช้ประโยชน์ในย่างแล้งได้อีกด้วย