เปิดตำนาน 6 จังหวัดเก่า เคยเป็น จังหวัด ก่อนกลายเป็นอำเภอ

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับชื่อจังหวัดในอดีต ทำให้เกิดข้อสงสัยว่า ประเทศไทยเคยมีจังหวัดที่ภายหลังถูกยุบหรือปรับฐานะ จนชื่อเดิมยังคงเหลืออยู่ในฐานะ “อำเภอ” หรือไม่

เมื่อตรวจสอบข้อมูลทางประวัติศาสตร์แล้ว พบว่ามีหลายกรณีที่น่าสนใจ และบางแห่งชื่อจังหวัดในอดีตยังคงปรากฏอยู่บนแผนที่ประเทศไทยจนถึงปัจจุบัน

1. จังหวัดพระประแดง → อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ

จังหวัดพระประแดงเกิดขึ้นจากเมืองนครเขื่อนขันธ์ ซึ่งในรัชกาลที่ 6 ได้เปลี่ยนชื่อกลับมาเป็น “พระประแดง” และในปี พ.ศ. 2459 มีการเปลี่ยนคำว่า “เมือง” เป็น “จังหวัด” จึงเกิดเป็นจังหวัดพระประแดง

ต่อมาในช่วงที่ประเทศประสบปัญหาเศรษฐกิจ รัฐบาลได้ปรับลดหน่วยงานและยุบจังหวัดพระประแดงใน พ.ศ. 2475 โดยอำเภอพระประแดงขึ้นกับจังหวัดสมุทรปราการ ส่วนพื้นที่อื่นถูกโอนไปขึ้นกับจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีตามลำดับ

ชื่อ “พระประแดง” จึงยังคงอยู่ในฐานะ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ มาจนถึงปัจจุบัน

2. จังหวัดหล่มศักดิ์ → อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์

หล่มสักก็มีประวัติการเปลี่ยนแปลงที่น่าสนใจ เดิมพื้นที่นี้เป็นเมืองหล่มศักดิ์ และต่อมาได้รับการจัดตั้งเป็นจังหวัดหล่มศักดิ์

เมื่อมีการปรับโครงสร้างการปกครอง จังหวัดหล่มศักดิ์ถูกลดฐานะลงและรวมเข้ากับจังหวัดเพชรบูรณ์ โดยมีชื่อเป็น “อำเภอวัดป่า” ก่อนที่ทางราชการจะเปลี่ยนชื่อกลับมาเป็น อำเภอหล่มสัก ในปี พ.ศ. 2481

ดังนั้น หากกล่าวอย่างละเอียด ควรเขียนว่า “จังหวัดหล่มศักดิ์ในอดีตถูกลดฐานะลงเป็นอำเภอ ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอหล่มสัก” มากกว่าจะเขียนว่าจังหวัดถูกเปลี่ยนเป็นอำเภอหล่มสักทันที

3. จังหวัดหลังสวน → อำเภอหลังสวน จังหวัดชุมพร

หลังสวนเป็นเมืองเก่าแก่ของภาคใต้ และต่อมาได้รับฐานะเป็นจังหวัดหลังสวน

วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2475 มีการยุบจังหวัดหลังสวนลง โดยให้พื้นที่เดิมมีฐานะเป็นอำเภอขันเงิน ขึ้นกับจังหวัดชุมพร

ต่อมาในปี พ.ศ. 2481 ทางราชการเปลี่ยนชื่อ “อำเภอขันเงิน” กลับเป็น อำเภอหลังสวน เนื่องจากประชาชนนิยมเรียกชื่อหลังสวน และเพื่อรักษาชื่อทางประวัติศาสตร์ของเมืองเก่าเอาไว้

ชื่อ “หลังสวน” จึงยังคงอยู่เป็นชื่ออำเภอของจังหวัดชุมพรจนถึงทุกวันนี้

4. จังหวัดขุขันธ์ → อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ

กรณีของขุขันธ์มีรายละเอียดแตกต่างจากสามแห่งแรกเล็กน้อย เดิมคือ “เมืองขุขันธ์” และเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2459 ได้เปลี่ยนคำว่าเมืองเป็นจังหวัด จึงกลายเป็น จังหวัดขุขันธ์

ต่อมาในปี พ.ศ. 2481 ทางราชการได้เปลี่ยนชื่อ “จังหวัดขุขันธ์” เป็น จังหวัดศรีสะเกษ พร้อมกับเปลี่ยนชื่อ “อำเภอห้วยเหนือ” ซึ่งอยู่ในพื้นที่เมืองขุขันธ์เดิม เป็น “อำเภอขุขันธ์”

เพราะฉะนั้น หากจะเขียนให้ถูกต้อง ควรอธิบายว่า จังหวัดขุขันธ์ไม่ได้ถูกลดฐานะเป็นอำเภอขุขันธ์โดยตรง แต่จังหวัดเปลี่ยนชื่อเป็นจังหวัดศรีสะเกษ ขณะที่อำเภอห้วยเหนือได้รับการเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอขุขันธ์ เพื่อรักษาชื่อเมืองขุขันธ์เอาไว้

5. จังหวัดมีนบุรี → อำเภอมีนบุรี ก่อนกลายเป็นเขตมีนบุรี

มีนบุรีเป็นอีกตัวอย่างที่น่าสนใจ เดิมได้รับการจัดตั้งเป็นจังหวัดมีนบุรีในช่วงต้นรัชกาลที่ 5

ต่อมาเมื่อประเทศประสบปัญหาเศรษฐกิจ รัชกาลที่ 7 มีการปรับลดหน่วยงานราชการ และวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2474 จังหวัดมีนบุรีถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดพระนคร โดยพื้นที่อำเภอมีนบุรีเดิมยังคงใช้ชื่อ “อำเภอมีนบุรี”

ภายหลังเมื่อมีการจัดตั้งกรุงเทพมหานคร อำเภอมีนบุรีจึงเปลี่ยนฐานะเป็น เขตมีนบุรี กรุงเทพมหานคร ดังนั้นกรณีนี้จึงไม่ใช่อำเภอในปัจจุบัน แต่ชื่อจังหวัดเดิมยังคงปรากฏอยู่ในชื่อ “เขตมีนบุรี”

6. จังหวัดธัญญบุรี → อำเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี

อีกชื่อหนึ่งที่หลายคนอาจไม่ทราบคือ “ธัญญบุรี” เดิมเป็นเมืองที่จัดตั้งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 และต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2459 เมืองธัญญบุรีได้รับการเรียกว่า “จังหวัดธัญญบุรี”

กระทั่ง พ.ศ. 2475 ทางราชการยุบจังหวัดธัญญบุรีและรวมพื้นที่เข้ากับจังหวัดปทุมธานี โดยมี อำเภอธัญบุรี เป็นหนึ่งในอำเภอของจังหวัดปทุมธานี

ชื่อเดิมจึงยังคงปรากฏอยู่ในชื่ออำเภอธัญบุรีมาจนถึงปัจจุบัน

สรุป

เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่า ชื่อจังหวัดในอดีตของไทยบางแห่งไม่ได้หายไปจากแผนที่ทั้งหมด แต่ยังถูกเก็บรักษาไว้ในชื่ออำเภอหรือเขต เช่น พระประแดง หล่มสัก หลังสวน ขุขันธ์ มีนบุรี และธัญบุรี

อย่างไรก็ตาม แต่ละกรณีมีรายละเอียดทางการปกครองไม่เหมือนกัน บางแห่งเป็นการยุบจังหวัดแล้วกลายเป็นอำเภอโดยตรง ขณะที่บางแห่งเป็นการเปลี่ยนชื่อจังหวัดและนำชื่อเดิมไปใช้กับอำเภอที่มีอยู่แล้ว ดังนั้นการเล่าเรื่องจึงต้องระบุลำดับการเปลี่ยนแปลงให้ชัดเจน เพื่อไม่ให้เข้าใจว่าเป็นเหตุการณ์เดียวกันทั้งหมด

แหล่งที่มา

• สำนักงานเขตมีนบุรี กรุงเทพมหานคร — ประวัติความเป็นมาเขตมีนบุรี
• สำนักงานพาณิชย์จังหวัดปทุมธานี — ข้อมูลทั่วไปจังหวัดปทุมธานี
• สารานุกรมวัฒนธรรมไทย — เรื่อง “หลังสวน, อำเภอ”
• สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดศรีสะเกษ / ศูนย์ข้อมูลหน่วยงานภาครัฐ — ประวัติจังหวัดขุขันธ์และจังหวัดศรีสะเกษ
• องค์การบริหารส่วนตำบลวัดป่า อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ — ประวัติความเป็นมา
• เทศบาลตำบลพระสมุทรเจดีย์ — ประวัติจังหวัดสมุทรปราการและจังหวัดพระประแดง
• สำนักงานคลังจังหวัดศรีสะเกษ — ประวัติการปกครองจังหวัดขุขันธ์