ทำความรู้จัก "โครงการสำคัญของในหลวงรัชกาลที่ 9" จากแนวพระราชดำริสู่การพัฒนาประเทศ

   เมื่อพูดถึงพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 หลายคนอาจคุ้นเคยกับชื่อโครงการต่าง ๆ เช่น ฝนหลวง แก้มลิง หรือแกล้งดิน แต่แท้จริงแล้วตลอดระยะเวลาที่ทรงงาน ได้มีโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริเกิดขึ้นในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ ครอบคลุมทั้งเรื่องน้ำ ดิน การเกษตร ป่าไม้ และสิ่งแวดล้อม
   ซึ่งแต่ละโครงการมีจุดเริ่มต้นจากปัญหาที่ประชาชนในพื้นที่กำลังเผชิญ และมีการศึกษา ทดลอง และพัฒนาแนวทางให้เหมาะสมกับสภาพของแต่ละพื้นที่ โดยมีโครงการสำคัญๆ ถึง 9 โครงการ

   1. โครงการฝนหลวง
โครงการฝนหลวง เป็นหนึ่งในโครงการที่คนไทยรู้จักกันอย่างกว้างขวาง มีจุดเริ่มต้นจากการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินไปเยี่ยมราษฎรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เมื่อ พ.ศ. 2498 และทรงรับทราบถึงปัญหาการขาดแคลนน้ำและภัยแล้ง

   จึงมีพระราชดำริให้ศึกษาค้นคว้าและทดลองการทำฝนเทียม  เพื่อช่วยเพิ่มน้ำให้กับพื้นที่ที่ประสบปัญหาภัยแล้งและช่วยเหลือด้านการเกษตร การศึกษาวิจัยดำเนินมาอย่างต่อเนื่อง จนเกิดการพัฒนาเทคนิคการทำฝนหลวงและนำมาใช้ช่วยเหลือพื้นที่ที่ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำ โดยมี เลี้ยงเมฆให้อ้วน ก่อกวน และ โจมตี ซึ่งเป็นประโยคเด็ดของกระบวนการฝนหลวง

   2. โครงการแก้มลิง
โครงการแก้มลิง เป็นแนวพระราชดำริด้านการบริหารจัดการน้ำ เพื่อช่วยบรรเทาปัญหาน้ำท่วม โดยมีแนวคิดสำคัญคือการใช้พื้นที่สำหรับ กักเก็บน้ำไว้ชั่วคราว เมื่อมีน้ำจำนวนมาก แล้วจึงค่อยระบายออกเมื่อสถานการณ์เหมาะสม โดยคำว่า “แก้มลิง” เปรียบเทียบกับพฤติกรรมของลิงที่เก็บอาหารไว้ในกระพุ้งแก้ม แนวคิดนี้จึงถูกนำมาประยุกต์ใช้กับการบริหารจัดการน้ำ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ประสบปัญหาน้ำท่วม

   3. โครงการแกล้งดิน
โครงการแกล้งดิน เป็นแนวทางแก้ไขปัญหาดินเปรี้ยว โดยเฉพาะในเขตพื้นที่ภาคใต้ โดยดินบางพื้นที่มีสภาพเป็นกรดสูงจนไม่เหมาะต่อการเพาะปลูก จึงมีการศึกษาทดลองเพื่อทำความเข้าใจกระบวนการเกิดดินเปรี้ยว และหาวิธีปรับปรุงสภาพดินให้สามารถนำกลับมาใช้ประโยชน์ทางการเกษตรได้ แนวทางดังกล่าวจึงเป็นอีกตัวอย่างของการนำการศึกษาทดลองมาช่วยแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่

   4. โครงการหญ้าแฝก
หญ้าแฝก เป็นพืชที่มีระบบรากยาวและหนาแน่น จึงสามารถนำมาใช้ประโยชน์ด้านการอนุรักษ์ดินและน้ำ มีการส่งเสริมการปลูกหญ้าแฝกในพื้นที่ที่มีปัญหาการชะล้างพังทลายของหน้าดิน รวมถึงพื้นที่ลาดชัน เพื่อช่วยยึดดินและรักษาความชุ่มชื้นเอาไว้ จึงเป็นอีกหนึ่งแนวทางที่นำธรรมชาติมาประยุกต์ใช้ในการดูแลทรัพยากรดินและน้ำ

   5. โครงการพัฒนาแหล่งน้ำ
น้ำเป็นปัจจัยสำคัญต่อการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพของประชาชน โดยเฉพาะเกษตรกร จึงมีโครงการพัฒนาแหล่งน้ำจำนวนมากตามแนวพระราชดำริ ทั้งการสร้างอ่างเก็บน้ำ ฝาย ระบบส่งน้ำ และการพัฒนาแหล่งน้ำในพื้นที่ต่าง ๆ เพื่อช่วยเก็บกักน้ำในช่วงที่มีน้ำมาก และนำมาใช้ในช่วงที่น้ำขาดแคลน
ซึ่งมีตัวอย่างโครงการสำคัญ อันได้แก่ เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ เขื่อนขุนด่านปราการชล และเขื่อนแควน้อยบำรุงแดน

  6. โครงการบำบัดน้ำเสียและกังหันน้ำชัยพัฒนา
นอกจากเรื่องน้ำเพื่อการเกษตรแล้ว ยังมีแนวพระราชดำริเกี่ยวกับการแก้ไขปัญหา น้ำเสียและสิ่งแวดล้อม หนึ่งในสิ่งที่คนไทยรู้จักกันดีคือ กังหันน้ำชัยพัฒนา ซึ่งเป็น เครื่องกลเติมอากาศที่ช่วยเพิ่มออกซิเจนในน้ำ เพื่อช่วยฟื้นฟูคุณภาพน้ำให้มีออกซิเจน และทำให้น้ำมีคุณภาพดีขึ้น

   นอกจากนี้ยังมีโครงการบำบัดน้ำเสียอื่นๆอีก เช่น โครงการที่บึงมักกะสัน และโครงการศึกษาวิจัย และพัฒนาสิ่งแวดล้อมแหลมผักเบี้ย ซึ่งมีการประยุกต์ใช้กระบวนการทางธรรมชาติในการบำบัดน้ำเสีย

   7. โครงการศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชดำริ
ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเป็นพื้นที่สำหรับ ศึกษา ทดลอง และสาธิต แนวทางการพัฒนาที่เหมาะสมกับแต่ละภูมิภาค ตัวอย่างเช่น ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อน จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งเน้นการฟื้นฟูพื้นที่เสื่อมโทรมและการอนุรักษ์ดินและน้ำ และศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง จังหวัดนราธิวาส ซึ่งมีการศึกษาปัญหาดินเปรี้ยวและพื้นที่พรุ
จุดสำคัญคือองค์ความรู้ที่ได้จากการทดลองสามารถนำไปเผยแพร่และประยุกต์ใช้ในพื้นที่อื่น ๆ ได้

   8. โครงการชั่งหัวมันตามพระราชดำริ
อีกโครงการที่มีชื่อโดดเด่นและมีเรื่องราวน่าสนใจคือ โครงการชั่งหัวมันตามพระราชดำริ ตั้งอยู่ที่ตำบลเขากระปุก อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี โดยโครงการนี้เป็นพื้นที่ทดลองและสาธิตด้านการเกษตร โดยมีการพัฒนาพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านน้ำ และสภาพแวดล้อม ให้สามารถใช้ประโยชน์ด้านการเกษตรได้อย่างเหมาะสม

   แล้วทำไมถึงชื่อ “ชั่งหัวมัน”?
ชื่อโครงการมีที่มาจากเรื่องราวของหัวมันเทศ ที่มีผู้นำมาถวาย และถูกนำไปวางไว้บนตาชั่งในห้องทรงงาน เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงพบ จึงมีพระราชดำริให้นำหัวมันไปปลูกในพื้นที่ จากเรื่องราวดังกล่าวจึงกลายมาเป็นที่มาของชื่อ “ชั่งหัวมัน”
ภายในโครงการ ซึ่งมีการทดลองปลูกพืชหลายชนิด รวมถึงการเลี้ยงสัตว์ และการจัดการด้านพลังงาน โดยมีการนำพลังงานทดแทน เช่น พลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานลม มาใช้ประโยชน์ กับในโครงการนี้ด้วย
  ทำให้โครงการจึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ปลูกพืช แต่ยังเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการเกษตรและการจัดการทรัพยากรที่ประชาชนสามารถเข้าไปศึกษาได้

   จะเห็นได้ว่าจากโครงการเล็ก ๆ สู่แนวทางการพัฒนาที่หลากหลาย เมื่อมองภาพรวมของโครงการต่าง ๆ จะเห็นว่าแนวพระราชดำริของรัชกาลที่ 9 ครอบคลุมปัญหาหลายด้าน ตั้งแต่ น้ำ ดิน การเกษตร ป่าไม้ ไปจนถึงสิ่งแวดล้อม ไม่ว่าจะเป็นการทำฝนหลวงเพื่อช่วยแก้ปัญหาขาดแคลนน้ำ การทำแก้มลิงเพื่อบริหารจัดการน้ำ การแกล้งดินเพื่อแก้ปัญหาดินเปรี้ยว การใช้หญ้าแฝกเพื่ออนุรักษ์ดิน หรือการพัฒนาพื้นที่อย่างโครงการชั่งหัวมัน
   นี่จึงเป็นเหตุผลที่โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริหลายโครงการยังคงเป็นแหล่งเรียนรู้และองค์ความรู้ด้านการพัฒนาที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้จนถึงปัจจุบัน