การกลืนกับการหายใจของมนุษย์ทำงานอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ยกแก้วน้ำขึ้นจิบแล้วกลืน เราแทบไม่รู้สึกว่าร่างกายกำลังสั่งงานหลายส่วนพร้อมกัน ทั้งลิ้น เพดานอ่อน คอหอย กล่องเสียง และหลอดอาหาร แต่ถ้าพยายามสูดลมหายใจแรง ๆ ในจังหวะเดียวกับที่กลืน มันจะฝืนธรรมชาติจนไอหรือสำลักได้ง่าย

ข้อความที่ว่า “มนุษย์ผู้ใหญ่เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดเดียวที่กลืนและหายใจพร้อมกันไม่ได้” ฟังดูคมดี แต่ไม่ตรงนัก เพราะการกลืนของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมก็ต้องมีการประสานกับการหายใจเพื่อกันอาหารเข้าทางเดินลมหายใจเหมือนกัน

ตอนกลืน ร่างกายหยุดลมไว้ชั่วครู่

การกลืนในผู้ใหญ่มีช่วงหยุดหายใจสั้น ๆ ที่เรียกว่า deglutition apnea สมองส่วนก้านสมองเป็นผู้ประสานจังหวะนี้ ไม่ได้รอให้ทางเดินลมปิดเองแบบกลไกอย่างเดียว กล่องเสียงยกขึ้นและเคลื่อนไปด้านหน้า เส้นเสียงหุบตัว ขณะเดียวกันฝาปิดกล่องเสียงช่วยลดโอกาสที่น้ำลาย น้ำ หรืออาหารจะหลุดลงหลอดลม

งานวิจัยในอาสาสมัครสุขภาพดี 32 คน พบว่าการกลืนทุกครั้งเกิดหลังช่วงหายใจออก และ 98% ของการกลืนตามด้วยการหายใจออกอีกครั้ง ไม่ว่าผู้เข้าร่วมจะนั่งหรือเอนตัว กลืนน้ำลายหรือน้ำดื่ม ข้อค้นพบนี้อธิบายว่าร่างกายเลือกจังหวะที่ช่วยพาเศษตกค้างออกจากบริเวณทางเข้ากล่องเสียง แทนที่จะสูดลมเข้าในทันที

จึงไม่ใช่ว่าเรากลืนไม่เก่งพอจะหายใจไปด้วย แต่เป็นระบบความปลอดภัยที่ตั้งใจตัดลมออกชั่วขณะ เพื่อให้ของเหลวและอาหารผ่านสี่แยกในคอไปยังหลอดอาหาร

คอของผู้ใหญ่เป็นทางร่วมที่ต้องผลัดกันใช้

ในลำคอส่วนคอหอย อากาศมุ่งไปกล่องเสียงและหลอดลม ส่วนอาหารมุ่งไปหลอดอาหาร ทั้งสองเส้นทางมาใกล้กันมาก การกลืนจึงต้องปิดทางลมก่อนเสมอ หากการปิดช้าหรือแรงไอไม่ดี เศษอาหารอาจเข้าสู่หลอดลมได้ นี่คือเหตุผลที่ผู้สูงอายุหรือผู้มีโรคทางระบบประสาทซึ่งการประสานจังหวะนี้ผิดไป มีความเสี่ยงสำลักมากขึ้น

ตำแหน่งกล่องเสียงของมนุษย์เปลี่ยนไปมากหลังเกิด ระยะคอหอยที่ยาวขึ้นและกล่องเสียงที่อยู่ต่ำลงทำให้โครงสร้างทางเสียงมีพื้นที่เรโซแนนซ์มากขึ้น จึงสัมพันธ์กับความยืดหยุ่นในการเปล่งเสียงพูดของมนุษย์ แต่ไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่ากล่องเสียงต่ำเพียงอย่างเดียวสร้างภาษา เพราะการพูดต้องอาศัยสมอง ลิ้น ริมฝีปาก การได้ยิน และการเรียนรู้ร่วมกัน

ทารกมีทางเดินที่จัดวางต่างออกไป

ทารกแรกเกิดมีกล่องเสียงอยู่สูงกว่าเมื่อเทียบกับผู้ใหญ่ ปลายฝาปิดกล่องเสียงอยู่ใกล้เพดานอ่อน ทำให้ระหว่างการดูดนม การไหลของนมในช่องปากกับอากาศที่ผ่านจมูกแยกช่องกันได้ดีกว่า โครงสร้างนี้ช่วยให้ทารกดูดนมเป็นจังหวะต่อเนื่องโดยยังหายใจทางจมูกได้สะดวก

แต่คำว่า “กลืนและหายใจพร้อมกัน” ในกรณีทารกควรอ่านอย่างระวัง งานทบทวนทางสรีรวิทยาระบุว่าระหว่างการกลืนจริงก็ยังมีการหยุดลมหายใจแบบประสานงานอยู่ เพียงแต่ระบบดูด–กลืน–หายใจของทารกต่างจากผู้ใหญ่ และการวางตำแหน่งที่สูงของกล่องเสียงทำให้ช่วงการกินนมต่อเนื่องกว่า

กล่องเสียงมนุษย์เริ่มเคลื่อนลงอย่างเด่นชัดในช่วงเดือนแรก ๆ หลังคลอด โดยรายงานหนึ่งระบุการเปลี่ยนสำคัญภายใน 6 เดือนแรก ไม่ใช่เส้นตายว่าพอครบ 6 เดือนแล้วทารกทุกคนจะเปลี่ยนระบบทันที การเจริญของทางเดินหายใจและการควบคุมการกลืนเป็นกระบวนการต่อเนื่องหลายปี

สรุปที่แม่นกว่าคือ ผู้ใหญ่ต้องหยุดลมหายใจชั่วขณะทุกครั้งที่กลืน และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่นก็มีการประสานแบบนี้เช่นกัน ส่วนทารกมีโครงสร้างคอที่ช่วยให้ดูดนมสลับกับการหายใจทางจมูกได้มีประสิทธิภาพกว่า ไม่ได้หมายความว่าพวกเขากลืนอาหารผ่านคอพร้อมสูดลมเข้าแบบไม่มีช่วงพักเลย