เหงื่อของตัวเองทำให้ตายได้จริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังวิ่งจนเสื้อเปียกหรืออยู่กลางอากาศร้อน เราเห็นเหงื่อไหลออกมาจากผิวหนังแล้วมักโยงมันเข้ากับความร้อนของร่างกาย แต่มีข้อความหนึ่งที่ชวนให้สะดุ้งกว่าเดิม: มนุษย์อาจตายเพราะ “เหงื่อของตัวเอง” หากไม่มีเอนไซม์ชื่อคาตาเลส

ประโยคนี้มีแก่นวิทยาศาสตร์อยู่จริง แต่ถ้อยคำคลาดเคลื่อนอยู่มาก เหงื่อไม่ได้สร้างพิษมาฆ่าเรา ร่างกายผลิตเหงื่อเพื่อระบายความร้อน ส่วนสารที่ต้องควบคุมอยู่ตลอดคือ ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ ซึ่งเกิดขึ้นจากปฏิกิริยาเคมีภายในเซลล์ระหว่างการใช้พลังงานและกระบวนการอื่น ๆ

ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์เป็นสารชนิดเดียวกับที่คนคุ้นจากผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดหรือยาล้างแผล ในระดับต่ำมันมีบทบาทเป็นสัญญาณเคมีของเซลล์ได้ แต่ถ้าสะสมมากเกินไปจะก่อความเสียหายแบบออกซิเดชันต่อโปรตีน เยื่อหุ้มเซลล์ และดีเอ็นเอ

คาตาเลสทำอะไรกับสารนี้

คาตาเลสเป็นเอนไซม์ที่พบในเซลล์และเนื้อเยื่อหลายส่วน โดยเฉพาะบริเวณที่เซลล์จัดการกับสารประกอบออกซิไดซ์ หน้าที่ของมันตรงไปตรงมา: เปลี่ยนไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ 2 โมเลกุลให้กลายเป็นน้ำ 2 โมเลกุลและออกซิเจน 1 โมเลกุล ปฏิกิริยานี้ช่วยลดโอกาสที่สารจะสะสมจนทำร้ายชิ้นส่วนสำคัญของเซลล์

ตัวเลข “40 ล้านโมเลกุลต่อวินาที” จึงไม่ควรถูกใช้เป็นค่าตายตัวของคาตาเลสทุกตัวในร่างกาย เพราะความเร็วขึ้นกับชนิดของเอนไซม์ สภาวะทดลอง อุณหภูมิ และความเข้มข้นของสารตั้งต้น งานจลนพลศาสตร์หนึ่งรายงานค่า turnover ประมาณ 22.5 ล้านครั้งต่อวินาที ที่ 26 องศาเซลเซียสสำหรับเอนไซม์ที่ศึกษา สิ่งที่ยืนยันได้คือคาตาเลสอยู่ในกลุ่มเอนไซม์ที่ทำงานเร็วมาก

ถ้าคาตาเลสน้อยลง จะเกิดอะไรขึ้น

ภาวะพันธุกรรมหายากชื่ออะคาตาเลซีเมียเกิดจากการกลายพันธุ์ของยีน CAT ทำให้กิจกรรมของคาตาเลสลดลงมาก แหล่งข้อมูล MedlinePlus ระบุว่าคนจำนวนมากที่มีภาวะนี้อาจไม่มีปัญหาสุขภาพชัดเจน จึงไม่ใช่ภาพที่คนคนหนึ่งจะเสียชีวิตทันทีเพียงเพราะไม่มีคาตาเลส

กรณีที่มีผลต่อสุขภาพ ภาวะนี้อาจทำให้ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์สะสมในเนื้อเยื่อบางแห่งได้มากขึ้น เช่น ในช่องปาก ซึ่งเคยมีรายงานแผลและเนื้อเยื่อเสียหาย ความเสี่ยงโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ที่สูงขึ้นก็ถูกศึกษาไว้ แต่ข้อมูลยังมาจากผู้ป่วยจำนวนไม่มาก

ข้อสรุปจึงชัดเจน: เหงื่อไม่ใช่สิ่งที่ทำให้เราตายจากภายใน คาตาเลสช่วยควบคุมไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ที่เกิดในเซลล์อย่างรวดเร็วและสำคัญมาก แต่ร่างกายไม่ได้พึ่งเอนไซม์ตัวเดียวเพื่อรับมือกับสารออกซิไดซ์ เรื่องนี้สะท้อนความแม่นยำระดับโมเลกุลที่ทำให้การเผาผลาญพลังงานเกิดขึ้นได้ทุกวินาทีโดยไม่เปิดทางให้ของเสียสะสมเกินควบคุม