สัตว์ตั้งคำถามเพื่ออยากรู้เหตุผลได้หรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เด็กคนหนึ่งเงยหน้ามองฟ้าแล้วถามว่า “ดาวอยู่ไกลแค่ไหน” หรือ “ทำไมท้องฟ้าถึงมืด” คำถามแบบนี้ดูธรรมดาจนเราแทบไม่ทันสังเกตว่า ผู้ถามไม่ได้กำลังขอของกิน ไม่ได้สั่งให้ใครทำอะไร และไม่ได้พยายามหลบอันตรายตรงหน้า เขากำลังขอ คำอธิบาย เพื่อเติมช่องว่างในความรู้ของตัวเอง

สัตว์ฉลาดหลายชนิดสื่อสารกับมนุษย์ได้อย่างน่าทึ่ง กอริลลาและโบโนโบที่ผ่านการฝึกใช้สัญลักษณ์หรือแผงเล็กซิแกรมเพื่อบอกชื่อคน สิ่งของ การกระทำ และสถานที่ได้ นกแก้วบางตัวเรียนรู้ชื่อสี รูปทรง หรือวัตถุได้ แต่จากหลักฐานการทดลองที่มีอยู่ ยังไม่มีตัวอย่างที่ได้รับการยืนยันชัดเจนว่าสัตว์ใช้ระบบสัญลักษณ์เพื่อถามหาคำอธิบายเชิงนามธรรม เช่น “ทำไมสิ่งนี้จึงเกิดขึ้น”

ขอสิ่งหนึ่ง กับขอความรู้ เป็นคนละเรื่อง

เส้นแบ่งสำคัญอยู่ที่เจตนา โบโนโบชื่อ Kanzi เคยใช้แผงสัญลักษณ์เพื่อขอวัตถุหรือขอให้ผู้ดูแลทำบางอย่าง นั่นคือการสื่อสารที่มีเป้าหมายและซับซ้อนมาก แต่ยังต่างจากการถามเพื่อให้ได้ข้อมูลใหม่ซึ่งไม่มีผลตอบแทนทันที เช่น ถามว่าอีกคนจะไปไหน หรือเหตุใดฝนจึงตก

งานศึกษาภาษาสัตว์จึงต้องระวังการตีความมาก สัตว์อาจอ่านท่าทาง น้ำเสียง สถานการณ์ หรือจดจำความสัมพันธ์ระหว่างสัญลักษณ์กับรางวัลได้ดีมาก การตอบคำถามของมนุษย์ไม่ได้พิสูจน์โดยอัตโนมัติว่ามันเข้าใจภาษาในความหมายเดียวกับมนุษย์ กรณี Koko ก็มีข้อถกเถียงมายาวนานเรื่องระดับความเข้าใจและบทบาทของผู้ฝึกในการแปลความหมาย

มนุษย์ไม่ได้พิเศษเพราะมีคำว่า “ทำไม”

สิ่งที่โดดเด่นกว่า คือการใช้คำถามเพื่อสร้างแบบจำลองในหัวว่าโลกทำงานอย่างไร เราถามถึงอดีตที่ไม่อยู่ตรงหน้า อนาคตที่ยังมาไม่ถึง เหตุผลของการกระทำ และความคิดของคนอื่นได้ แล้วเอาคำตอบไปตั้งสมมติฐานต่อ นี่เกี่ยวข้องกับความอยากรู้อยากเห็น การใช้ภาษาแบบยืดหยุ่น และความสามารถในการมองว่าผู้อื่นมีความรู้หรือเจตนาที่ต่างจากเรา

คำว่า Theory of Mind มักถูกนำมาอธิบายเรื่องนี้ แต่ไม่ควรใช้แทนกันตรง ๆ เพราะมันหมายถึงความสามารถในการคาดเดาสภาพจิตใจของผู้อื่น ขณะที่การถาม “ทำไม” ยังต้องอาศัยการกำหนดสิ่งที่ตนไม่รู้ และเชื่อว่าคู่สนทนามีข้อมูลซึ่งช่วยอธิบายได้ สัตว์บางชนิดแสดงพฤติกรรมที่ชวนให้คิดว่ารับรู้เจตนาหรือมุมมองของผู้อื่นได้บางส่วน ดังนั้นจึงยังสรุปไม่ได้ว่าสัตว์ทุกชนิดไม่มีความสามารถด้านนี้เลย

ข้อสรุปที่ตรงกับหลักฐานมากกว่า คือ มนุษย์เป็นชนิดพันธุ์เดียวที่มีหลักฐานหนักแน่นว่าถามคำถามเชิงอธิบายอย่างเปิดกว้างและส่งต่อคำตอบเป็นวัฒนธรรม ไม่ใช่เพราะสัตว์ไม่มีความคิด แต่เพราะยังไม่พบหลักฐานที่เชื่อถือได้ว่าพวกมันถามเพื่อไล่หาสาเหตุของโลกแบบเดียวกับเรา

แล้ว AI อยู่ตรงไหนในเรื่องนี้

AI สามารถสร้างประโยคคำถามได้ และอาจถูกออกแบบให้ถามเพื่อเก็บข้อมูลเพิ่ม แต่การมีรูปประโยคว่า “ทำไม” ไม่ได้ยืนยันว่าระบบนั้นมีความสงสัยหรือประสบการณ์ของการไม่รู้เหมือนมนุษย์ ความต่างจึงไม่ได้อยู่ที่เสียงหรืออักขระของคำถาม แต่อยู่ที่ความหมายที่ผู้ถามผูกไว้กับคำตอบ และสิ่งที่เขานำคำตอบนั้นไปคิดต่อ

ทุกครั้งที่เด็กถามคำถามซึ่งไม่มีใครบอกให้ถาม เขากำลังทำสิ่งเล็ก ๆ ที่เปลี่ยนเรื่องเล่าจากการรับข้อมูล เป็นการร่วมกันค้นหาคำอธิบาย นั่นอาจเป็นเหตุผลที่คำถามสั้น ๆ อย่าง “ทำไม” พาเราไปได้ไกลกว่าคำตอบสำเร็จรูปเสมอ