ทำไมคนเราถึงชอบซื้อหนังสือมาดองไว้แต่ไม่อ่าน (Tsundoku)?

ทำไมคนเราถึงชอบซื้อหนังสือมาดองไว้แต่ไม่อ่าน (Tsundoku)?

เคยเป็นไหม? เวลาเดินเข้าร้านหนังสือหรือกดสั่งซื้อหนังสือออนไลน์ เรามักจะรู้สึกตื่นเต้นและกวาดซื้อหนังสือเล่มที่สนใจมาเก็บไว้เต็มบ้าน แต่สุดท้ายหนังสือเหล่านั้นกลับถูกวางทับซ้อนกันเป็นตั้งๆ โดยไม่ได้เปิดอ่านแม้แต่หน้าเดียว พฤติกรรมชอบซื้อหนังสือมาดองไว้จนเต็มชั้นนี้ ในภาษาญี่ปุ่นมีคำเรียกเฉพาะว่า "Tsundoku" (積ん読) ซึ่งไม่ได้เกิดจากความเกียจคร้าน แต่เป็นปรากฏการณ์ทางจิตวิทยาที่สะท้อนถึงตัวตน ความปรารถนา และกระบวนการทำงานของสมองมนุษย์

4 เหตุผลทางจิตวิทยาที่ทำให้เราติดลูปซื้อหนังสือมาดอง

1. ลวงตาความสำเร็จจากการครอบครอง (Buying Illusion of Knowledge): เมื่อเราจ่ายเงินซื้อหนังสือ สมองจะหลั่งสารโดพามีน (Dopamine) ออกมา ราวกับว่าเราได้ครอบครอง "ความรู้" ในหนังสือเล่มนั้นมาเป็นของตัวเองเรียบร้อยแล้ว ในทางจิตวิทยา การซื้อหนังสือจึงมอบความพึงพอใจและชดเชยความรู้สึกอยากเรียนรู้ในจิตใต้สำนึกชั่วคราว ทั้งที่กระบวนการอ่านจริงยังไม่ได้เริ่มต้นขึ้นเลยด้วยซ้ำ

2. ภาพสะท้อนของตัวตนในอนาคต (Ideal Self Projection): หนังสือแต่ละเล่มบนชั้นวางดอง ไม่ได้เป็นเพียงแค่กระดาษ แต่เป็นสัญลักษณ์ของ "ตัวตนในอนาคตที่เราอยากเป็น" เช่น ซื้อหนังสือพัฒนาตัวเองเพราะอยากเป็นคนเก่งขึ้น หรือซื้อหนังสือประวัติศาสตร์เพราะอยากเป็นคนรอบรู้ การดึงดูดและซื้อหนังสือเก็บไว้ จึงเป็นกลไกที่ช่วยเชื่อมโยงและยืนยันคุณค่าในตัวเองว่าเรากำลังพยายามพัฒนาไปสู่จุดนั้น

3. ชั้นหนังสือคือคลังความรู้ที่ไม่รู้ (Antilibrary Concept): นัสซิม นิโคลาส ทาเลบ (Nassim Nicholas Taleb) นักคิดชื่อดัง เคยเสนอแนวคิดเรื่อง "Antilibrary" หรือชั้นหนังสือที่ไม่ใช่วัตถุมงคลไว้โชว์ความรู้ แต่เป็นเครื่องเตือนสติถึง "ความไม่รู้" ของตัวเรา การมีหนังสือดองไว้รอบตัว ช่วยลดอัตตา (Ego) และกระตุ้นความตระหนักรู้ว่าโลกนี้ยังมีเรื่องราวอีกมหาศาลที่เรายังต้องเรียนรู้และค้นคว้าเพิ่มเติมอยู่เสมอ

4. ความกลัวที่จะพลาดโอกาสครอบครอง (FOMO & Collector's Instinct): มนุษย์มีสัญชาตญาณของการสะสมทรัพยากรมาตั้งแต่อดีต เมื่อเจอหนังสือที่ถูกใจ สมองจะเกิดภาวะ Fear of Missing Out (FOMO) กลัวว่าหากไม่ซื้อเก็บไว้ตอนนี้ หนังสืออาจจะหมด พิมพ์เพิ่มไม่ได้ หรือเราอาจจะลืมเลือนประเด็นนี้ไป การซื้อเก็บไว้ก่อนจึงช่วยสร้างความรู้สึกปลอดภัยและผ่อนคลายความกังวลในจิตใจ

การมีหนังสือดองไว้เต็มบ้านจึงไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่คือหลักฐานของความหลงใหลในการเรียนรู้และขอบเขตความสนใจที่เปิดกว้างของมนุษย์