ตาขาวของมนุษย์ช่วยให้เราอ่านสายตากันได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเพื่อนนั่งอยู่ตรงหน้าแล้วเหลือบตาไปทางประตู เรามักหันตามแทบจะทันที ทั้งที่เขาไม่ได้พูด ไม่ได้ชี้ และแทบไม่ได้ขยับศีรษะ สิ่งเล็ก ๆ ที่ทำให้เราจับสัญญาณนี้ได้ คือพื้นที่สีขาวรอบม่านตา หรือ ตาขาวที่มองเห็นได้

ดวงตามนุษย์มีม่านตาสีเข้มตัดกับตาขาวค่อนข้างชัด เมื่อกลอกตาไปด้านข้าง ตำแหน่งของม่านตาจึงบอกคนตรงหน้าได้ง่ายว่าเรากำลังมองอะไรอยู่ ความต่างนี้ไม่ได้ทำให้เราอ่านความคิดกันได้ แต่ช่วยให้รับรู้ ทิศทางความสนใจ ของกันและกันได้รวดเร็วขึ้น

แนวคิดที่อธิบายเรื่องนี้เรียกว่า “สมมติฐานดวงตาเพื่อความร่วมมือ” ซึ่งเสนอว่า ตาขาวที่เด่นอาจช่วยให้มนุษย์สื่อสารแบบไม่ใช้คำ เช่น มองไปยังของอันตราย มองตามของที่กำลังตก หรือพาเด็กให้หันไปสนใจสิ่งเดียวกัน การส่งสัญญาณเช่นนี้เงียบมาก แต่มีประโยชน์ในกลุ่มที่ต้องคอยประสานกัน

งานทดลองปี 2022 ให้ทั้งมนุษย์และชิมแปนซีดูภาพดวงตา แล้วแยกว่ากำลังมองตรงหรือมองเฉียง ผลคือผู้เข้าร่วมทั้งสองชนิดแยกทิศทางสายตาจากภาพดวงตามนุษย์ได้ดีกว่าภาพดวงตาชิมแปนซี โดยความต่างยิ่งชัดเมื่อภาพเล็กลงหรือมืดลง นักวิจัยยังปรับภาพตาชิมแปนซีให้มีตาขาวสว่างและม่านตาเข้มแบบมนุษย์ แล้วพบว่าการอ่านทิศทางสายตาทำได้ดีขึ้น

จุดที่ควรแยกให้ออกคือ “ตาขาวช่วยให้มองทิศทางสายตาง่ายขึ้น” เป็นข้อค้นพบจากการทดลอง ส่วนคำอธิบายว่าเหตุใดมนุษย์จึงวิวัฒนาการมาเช่นนี้ ยังเป็นสมมติฐาน ไม่ใช่คำตอบที่ปิดจบแล้ว

เรื่องที่เล่าต่อกันว่า สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิดหรือผู้ล่าทุกชนิดซ่อนตาขาวเพื่ออำพรางสายตา จึงกว้างเกินหลักฐาน สัตว์แต่ละชนิดมีสีตา รูปตา และปริมาณตาขาวที่เห็นต่างกันมาก แม้ในไพรเมตเองก็ไม่ได้แบ่งเป็น “มนุษย์ตาขาว สัตว์อื่นตาดำ” แบบเด็ดขาด

งานเปรียบเทียบไพรเมต 15 ชนิดในปี 2021 พบลักษณะสีและการเปิดเผยตาขาวเป็นความต่อเนื่อง ไม่ได้เรียงตัวตรงกับความซับซ้อนของการสื่อสารทางสังคม ลิงอุรังอุตังและกอริลลาบางชนิดมีความต่างระหว่างม่านตากับตาขาวเข้าใกล้มนุษย์ ขณะที่ชิมแปนซีมักมีตาเข้มกว่า แต่ไม่ได้แปลว่าสายตาของมันถูกซ่อนไว้จนสมาชิกกลุ่มอ่านไม่ได้

อีกงานที่จำลองการมองเห็นของชิมแปนซีประเมินว่า ชิมแปนซีสามารถแยกทิศทางสายตาของกันและกันได้ในระยะราว 10 เมตร ซึ่งเหมาะกับพฤติกรรมหลายอย่างในชีวิตประจำวันของพวกมัน นี่ทำให้ภาพ “สัตว์ซ่อนสายตา แต่มนุษย์เปิดเผยสายตา” ควรถูกมองเป็นแนวโน้ม ไม่ใช่กฎของธรรมชาติ

สิ่งที่ค่อนข้างแน่คือ มนุษย์มีตาขาวที่สม่ำเสมอและเด่นมากเมื่อเทียบกับญาติไพรเมตใกล้ชิดหลายชนิด จึงทำให้การเหลือบตามีข้อมูลให้คนอื่นอ่านได้ชัด การทำงานร่วมกัน การสอนเด็ก การมองตามวัตถุ และการรับสัญญาณทางสังคม จึงอาจใช้ประโยชน์จากลักษณะนี้ได้จริง

ส่วนเหตุผลวิวัฒนาการอาจไม่ได้มีเพียงข้อเดียว นอกจากการสื่อสาร ยังมีข้อเสนอเรื่องการคัดเลือกทางเพศ การเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมโดยบังเอิญ และปัจจัยด้านสภาพแวดล้อม งานทบทวนล่าสุดเตือนว่า หลักฐานยังไม่พอจะฟันธงว่าความร่วมมือเป็นสาเหตุเดียวของตาขาวมนุษย์

ดังนั้น ตาขาวไม่ได้เป็นอุปกรณ์สอดแนมแบบลับ ๆ แต่มันทำให้สายตาของเราพก “ลูกศร” ขนาดเล็กติดมาด้วย ทุกครั้งที่ม่านตาเคลื่อนไป คนรอบข้างจึงมีโอกาสเห็นว่าใจเรากำลังหันไปทางไหน