แซลมอนตายหลังวางไข่ ทำไมปลาที่แข็งแรงที่สุดต้องว่ายกลับมาตายที่บ้านเกิด?

 เกิดในลำธาร โตในทะเล แล้วว่ายทวนน้ำตกสูง 3 เมตรกลับมาวางไข่ที่เดิม ก่อนจะตายใน 1 สัปดาห์

นี่คือการเดินทางครั้งสุดท้ายที่ไม่มีตั๋วขากลับ

วงจรชีวิตที่ไม่มีใครเหมือน

ปลาแซลมอน เป็นปลากลุ่ม anadromous คือเกิดในน้ำจืด โตในทะเล และกลับเข้าสู่น้ำจืดเพื่อสืบพันธุ์ วงจรชีวิตเริ่มจากไข่ในลำธารน้ำเย็นที่มีออกซิเจนสูง ลูกปลาจะเติบโตในแม่น้ำก่อนอพยพลงสู่ทะเลเพื่อหากินและเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัย

ปลาแซลมอน เป็นปลาที่กำเนิดในน้ำจืด เจริญเติบโตและใช้ชีวิตในน้ำเค็ม มีพฤติกรรมการสืบพันธุ์ต่างจากปลาทั่วไป อาศัยในน้ำเค็มเป็นหลัก แต่ฤดูวางไข่ปลาจะว่ายทวนกระแสน้ำ เพื่อผสมพันธุ์ในน้ำจืด หลังจากนั้นทั้งตัวผู้และตัวเมียจะตาย ลูกปลาที่ฟักออกมาจากไข่ จะว่ายน้ำออกสู่ทะเล เมื่อโตเต็มวัยและถึงเวลาวางไข่ ก็จะอพยพกลับไปวางไข่ยังถิ่นกำเนิ 

คำถามคือกลับมาถูกได้ไง ทั้งที่จากไปหลายปี?

คำตอบคือจมูก ปลาแซลมอนจะอพยพกลับไปยังแหล่งกำเนิดเดิม โดยอาศัยความสามารถในการจดจำกลิ่นของลำน้ำ ระหว่างการเดินทางต้องเผชิญกับอุปสรรคมากมาย เช่น กระแสน้ำเชี่ยว สิ่งกีดขวาง และผู้ล่า

มันจำกลิ่นหิน กลิ่นดินของลำธารที่มันเกิดได้ตั้งแต่ออกจากไข่ เหมือนเราจำกลิ่นบ้านเกิดได้

ทำไมต้องตายหลังวางไข่? ปลาแซลมอนตายหลังคลอด ซึ่งเป็นกระบวนการที่เรียกว่าการวางไข่ เนื่องมาจากปัจจัยทางสรีรวิทยาและระบบนิเวศรวมกัน 

สาเหตุหลักมี 2 ข้อ

1. Semelparity สืบพันธุ์ครั้งเดียวแล้วตาย

ปลาแซลมอนหลายชนิดมีลักษณะที่เรียกว่า Semelparity หมายความว่าพวกมันสืบพันธุ์เพียงครั้งเดียวในชีวิต หลังจากวางไข่ ร่างกายของพวกมันจะมีการเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาที่สำคัญซึ่งทำให้พวกมันอ่อนแอลง ทำให้ยากต่อการอยู่รอดได้นานขึ้น

ฮอร์โมนคอร์ติซอลพุ่งสูง ระบบภูมิคุ้มกันพัง อวัยวะภายในสลายตัวเองเพื่อเอาพลังงานไปสร้างไข่

2. หยุดกินอาหาร

เมื่อปลาแซลมอนว่ายไปสู่แหล่งน้ำจืดเพื่อวางไข่ มันจะหยุดกินอาหาร และมันจะตายภายใน 1 สัปดาห์หลังจากที่วางไข่เรียบร้อยแล้ว

ลองคิดดู ว่ายทวนน้ำมาเป็นพันกิโล ไม่กินอะไรเลยเป็นเดือน แถมต้องสร้างไข่ 3,000-5,000 ฟอง พลังงานหมดเกลี้ยงแล้ว 

ความตายที่ไม่ได้สูญเปล่า

ปลาแซลมอนที่ตายไปก็จะกลายเป็นสารอาหารอยู่ในแหล่งน้ำจืดต่อไป 

นี่คือส่วนที่สวยที่สุด ศพของพ่อแม่แซลมอนที่เน่าเปื่อยจะปล่อยไนโตรเจนและสารอาหารจากทะเลที่มันสะสมมาตลอดชีวิตกลับคืนสู่ลำธารบนภูเขา

สารอาหารนี้เลี้ยงแพลงก์ตอน แพลงก์ตอนเลี้ยงลูกแซลมอน ลูกแซลมอนที่รอดก็พาสารอาหารกลับลงทะเล หมีที่มากินแซลมอนก็ลากศพเข้าไปในป่า ป่าทั้งป่าโตได้เพราะศพแซลมอน

นักนิเวศวิทยาบอกว่า ป่าในแคนาดาและอลาสก้า 70% ของไนโตรเจนมาจากศพแซลมอน 

พ่อแม่ตายเพื่อให้ลูกและป่าได้อยู่ต่อ

ข้อยกเว้น มีแซลมอนที่ไม่ตาย 

ไม่ใช่แซลมอนทุกตัวที่ตาย สำหรับแอตแลนติกแซลมอน มีปลาจำนวนหนึ่งที่ไม่ตาย และกลับออกไปหากินในทะเลได้อีกแซลมอนแอตแลนติกสามารถวางไข่ได้ 2-3 ครั้งในชีวิต มันจึงไม่ต้องสลายตัวเองจนหมดเหมือนแซลมอนแปซิฟิก

แต่ส่วนใหญ่ โดยเฉพาะชินุกและโคโฮ จะตายหลังวางไข่เสร็จชีวิตของแซลมอนสอนเราว่า บางครั้งการกลับบ้านไม่ได้แปลว่ากลับมาพัก แต่กลับมาเพื่อทำหน้าที่สุดท้ายให้เสร็จ