เงินที่ถูกสร้างเพิ่มขึ้นทุกวันไปอยู่ที่ไหน และทำไมคนจนยังมีอยู่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกถึงวันที่ข่าวบอกว่าเศรษฐกิจมีเงินหมุนเวียนเพิ่มขึ้น ธนาคารปล่อยกู้มากขึ้น หรือรัฐอัดฉีดเงินเข้าสู่ระบบ หลายคนจึงอดสงสัยไม่ได้ว่า ถ้าเงินเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เงินก้อนนั้นไปอยู่ที่ไหน และเหตุใดบางครอบครัวยังต้องเลือกว่าจะจ่ายค่าเช่าบ้านหรือซื้อของกินก่อน

จุดที่ทำให้เข้าใจผิดกันบ่อยคือคำว่า “พิมพ์เงิน” ภาพที่เรานึกถึงมักเป็นธนบัตรออกจากโรงพิมพ์ แต่เงินส่วนใหญ่ในระบบสมัยใหม่ไม่ได้อยู่ในรูปแบงก์ ธนาคารกลางอังกฤษอธิบายว่าเงินส่วนใหญ่เป็นยอดเงินฝากอิเล็กทรอนิกส์ และเกิดขึ้นเมื่อธนาคารพาณิชย์อนุมัติสินเชื่อ

พูดให้ตรงที่สุด เงินใหม่ไม่ได้หายไปไหน มันถูกบันทึกเข้าบัญชีของผู้กู้ก่อน แล้วไหลต่อไปยังคนขายบ้าน ผู้รับเหมา เจ้าของกิจการ ผู้ขายสินค้า พนักงาน นักลงทุน หรือผู้ถือสินทรัพย์ แต่ทุกหน่วยของเงินที่เกิดจากสินเชื่อมีหนี้และดอกเบี้ยผูกอยู่ด้วย เงินเพิ่มขึ้นจึงไม่เท่ากับความมั่งคั่งเพิ่มขึ้นอย่างเท่าเทียม

เงินก้อนใหม่เริ่มจากธุรกรรม ไม่ได้ตกถึงทุกคนพร้อมกัน

ตัวอย่างง่าย ๆ เมื่อกิจการกู้เงินเพื่อซื้อเครื่องจักร ธนาคารเพิ่มยอดเงินฝากในบัญชีของกิจการ จากนั้นกิจการนำไปจ่ายผู้ขายเครื่องจักร ผู้ขายจ่ายค่าจ้างพนักงาน พนักงานใช้ซื้ออาหารและชำระหนี้ เงินจึงเคลื่อนมือไปเรื่อย ๆ ไม่ได้หายเข้าไปในห้องนิรภัย

แต่ผู้ที่ได้รับเงินก่อนมีโอกาสเลือกซื้อของ ลงทุน หรือซื้อทรัพย์สินก่อนที่ราคาในระบบจะขยับขึ้น ขณะที่คนที่รายได้ขึ้นช้า หรือไม่มีเงินสำรอง มักรับผลของค่าครองชีพและดอกเบี้ยที่สูงขึ้นก่อนจะเห็นรายได้เพิ่ม นี่คือเหตุผลที่คนสองคนอยู่ในประเทศเดียวกัน แต่รู้สึกว่า “เงินในระบบเยอะ” ไม่ได้แปลว่าเงินในกระเป๋าเยอะ

การสร้างเงินคือการสร้างสิทธิใช้จ่าย พร้อมภาระชำระคืน

เงินกู้ช่วยสร้างบ้าน เปิดร้าน ขยายโรงงาน หรือพยุงธุรกิจในช่วงรายได้สะดุดได้ จึงไม่ใช่สิ่งเลวร้ายโดยตัวมันเอง ปัญหาอยู่ที่ว่าใครเข้าถึงเครดิตในเงื่อนไขที่ดีได้บ้าง คนที่มีรายได้สม่ำเสมอ หลักประกัน และประวัติเครดิตดี มักกู้ได้ถูกกว่าและได้วงเงินมากกว่า

ส่วนคนรายได้น้อยจำนวนมากต้องเจอกับรายได้ไม่แน่นอน ไม่มีหลักทรัพย์ค้ำประกัน หรือมีภาระเดิมอยู่แล้ว จึงอาจเข้าถึงเงินกู้ในระบบได้ยากกว่า หากต้องกู้ก็อาจได้ต้นทุนสูงกว่า เงินที่ควรใช้พัฒนาชีวิตจึงถูกกินไปกับดอกเบี้ยและการประคองรายจ่ายรายเดือน

เงินไหลเข้าทรัพย์สินได้เร็วกว่าไหลเข้าค่าจ้าง

เมื่อเครดิตจำนวนมากไหลไปซื้อบ้าน ที่ดิน หุ้น หรือธุรกิจ ราคาสินทรัพย์เหล่านี้อาจขยับเร็วกว่าค่าจ้าง คนที่ถือทรัพย์สินอยู่ก่อนจึงได้ประโยชน์จากมูลค่าที่เพิ่มขึ้น ส่วนคนที่ยังเก็บเงินดาวน์บ้านหรือเพิ่งเริ่มทำงานอาจพบว่าเป้าหมายเดิมไกลขึ้น แม้จะขยันทำงานเท่าเดิม

นี่ไม่ใช่คำอธิบายว่าเงินใหม่ทุกบาททำให้คนจนลงทันที เพราะสินเชื่อบางส่วนสร้างงานและรายได้จริง แต่เป็นคำอธิบายว่าปริมาณเงินเพียงอย่างเดียวไม่บอกว่าใครได้รับโอกาสก่อน ใครแบกหนี้มากกว่า และราคาของสิ่งจำเป็นกำลังวิ่งเร็วแค่ไหน

ความจนไม่ได้เกิดจากเงินในโลกมีไม่พอ

ความจนคือการขาดรายได้ ทรัพย์สิน ความมั่นคง และโอกาสรับมือเหตุไม่คาดคิด คนหนึ่งอาจมีงานแต่รายได้ไม่พอค่าที่อยู่อาศัย อาหาร การเดินทาง การศึกษา หรือค่ารักษา อีกคนอาจทำงานได้ดีแต่เสียรายได้ทันทีเมื่อป่วยหรือมีคนในบ้านต้องดูแล

ข้อมูลของธนาคารโลกระบุว่า การประเมินด้วยเส้นความยากจนระหว่างประเทศที่ปรับใหม่พบว่าปี 2022 มีคนราว 838 ล้านคนอยู่ต่ำกว่าเส้น 3 ดอลลาร์สหรัฐต่อวันตามกำลังซื้อปี 2021 ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าโลกไม่มีเงิน แต่บอกว่ารายได้และความสามารถเข้าถึงทรัพยากรถูกกระจายไม่ทั่วถึงอย่างมาก

คำตอบจึงไม่ใช่แค่สร้างเงินเพิ่ม

ถ้าสร้างเงินเพิ่มโดยที่ผลผลิต สินค้า บ้าน การศึกษา ระบบขนส่ง และบริการสาธารณะเพิ่มไม่ทัน เงินจะไล่ซื้อของเดิมและราคามีแนวโน้มสูงขึ้น ผู้มีรายได้น้อยยิ่งรับแรงกระแทก เพราะสัดส่วนรายได้ส่วนใหญ่ต้องใช้กับของจำเป็น

สิ่งที่ช่วยลดความจนได้จริงกว่าคือรายได้จากงานที่ดี การศึกษาและทักษะที่ใช้หารายได้ได้จริง การคุ้มครองเมื่อเจ็บป่วยหรือว่างงาน เครดิตที่เป็นธรรม และการแข่งขันที่ไม่ปล่อยให้ผลประโยชน์กระจุกอยู่กับคนกลุ่มเดิม เงินเป็นเพียงเครื่องมือ ส่วนคำถามสำคัญคือใครมีอำนาจเข้าถึงมัน และมันถูกเปลี่ยนเป็นชีวิตที่มั่นคงได้หรือไม่

ดังนั้น เงินไม่ได้หายไปไหน มันหมุนอยู่ในบัญชี หนี้ ธุรกิจ การซื้อขาย และราคาทรัพย์สินทั่วระบบ แต่คนจนยังมีอยู่ เพราะการมีเงินมากขึ้นทั้งระบบไม่รับประกันว่ารายได้ โอกาส และอำนาจต่อรองจะเพิ่มขึ้นถึงทุกคนพร้อมกัน