แฮนยอแห่งเชจูกับชีวิตนักดำน้ำหญิงใต้ทะเล

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก่อนคลื่นเช้าจะซัดเข้าหาหินภูเขาไฟสีดำของเชจู ผู้หญิงหลายคนค่อย ๆ สวมชุดยาง ดึงหน้ากากลงมาพาดหน้าผาก แล้วตรวจตาข่ายกับทุ่นลอยน้ำของตัวเอง เธอไม่ได้เตรียมถังอากาศ เพราะอาชีพนี้ใช้ลมหายใจของร่างกายเป็นอุปกรณ์หลัก

ผู้หญิงกลุ่มนี้เรียกว่า แฮนยอ หรือ “หญิงแห่งท้องทะเล” พวกเธอลงเก็บหอยเป๋าฮื้อ หอยสังข์ เม่นทะเล ปลิงทะเล และสาหร่ายตามชายฝั่งเกาะเชจู วัฒนธรรมนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติจากยูเนสโกเมื่อปี 2016

ภาพไวรัลที่เล่าว่าแฮนยอทุกคนดำน้ำลึก 30 เมตรและกลั้นหายใจเกิน 3 นาที ฟังดูทรงพลัง แต่แหล่งข้อมูลของยูเนสโกไม่ยืนยันตัวเลขนั้น หญิงแฮนยอผู้มีประสบการณ์คนหนึ่งบอกว่า การทำงานของเธอมักอยู่ที่ราว 35 วินาทีต่อหนึ่งครั้ง ลึกประมาณ 3 เมตรในงานทั่วไป และอาจลงถึง 10 เมตรเมื่อตามหาหอยสังข์ งานบางจังหวะอาจกลั้นหายใจเกิน 2 นาทีได้ แต่เธอเตือนว่าการฝืนลมหายใจยาวเกินไปเสี่ยงอันตรายและทำให้เสียจังหวะการทำงาน

ความเก่งของแฮนยอจึงอยู่ที่ความอึดแบบทำซ้ำได้ตลอดวัน ไม่ใช่การแข่งขันทำสถิติครั้งเดียว ยูเนสโกระบุว่าพวกเธอสามารถออกหาอาหารทะเลได้นานถึง 7 ชั่วโมงต่อวัน ราว 90 วันต่อปี โดยแต่ละครั้งต้องโผล่ขึ้นมาหายใจแล้วส่งเสียงหวีดเฉพาะตัวที่เรียกว่า ซุมบีโซรี ก่อนดำลงไปอีกครั้ง

ชุดนีโอพรีนทำให้การทำงานในน้ำทะเลเย็นจัดเป็นไปได้ดีขึ้นมาก ก่อนมีชุดยาง แฮนยอเคยใช้เสื้อผ้าที่ให้ความอบอุ่นได้น้อยกว่า ต้องขึ้นมาผิงไฟริมฝั่งเป็นระยะ หลังทศวรรษ 1970 ชุดดำน้ำยางเริ่มแพร่หลาย จึงช่วยยืดเวลาทำงานในทะเลได้ แม้ยังต้องรับมือกับคลื่นแรงและหินบะซอลต์คมของเชจู

แฮนยอไม่ได้ลงน้ำเพื่อกวาดทุกอย่างขึ้นฝั่ง กติกาของชุมชนกำหนดฤดูกาล ขนาด และชนิดสัตว์น้ำที่เก็บได้ ตัวอย่างเช่น หอยเป๋าฮื้อและหอยสังข์ต้องมีขนาดอย่างน้อย 7 เซนติเมตร หากขึ้นมาวัดแล้วเล็กเกินไป ก็ปล่อยคืนทะเล วิธีนี้ช่วยให้แหล่งอาหารยังมีโอกาสฟื้นตัว

บทบาทของผู้หญิงเหล่านี้ยังมีผลต่อโครงสร้างครอบครัวบนเกาะเชจู ในอดีตผู้ชายจำนวนมากออกเรือไกลหรือถูกเกณฑ์ไปทำหน้าที่อื่น รายได้จากการดำน้ำจึงทำให้ผู้หญิงจำนวนหนึ่งเป็นคนหาเลี้ยงบ้านและมีอำนาจตัดสินใจทางเศรษฐกิจมากขึ้น คำว่า “สังคมหญิงเป็นใหญ่” ใช้อธิบายภาพจำนี้ได้บางส่วน แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้หญิงมีอำนาจเหนือผู้ชายในทุกเรื่องของสังคมเชจู

สิ่งที่จับต้องได้กว่าคือระบบพึ่งพากันของกลุ่มนักดำน้ำ ผลจับของสมาชิกถูกนำมารวมและแบ่งรายได้ร่วมกัน ผู้มีประสบการณ์อาจเก็บได้ถึง 10 กิโลกรัม ขณะที่มือใหม่ได้ไม่ถึง 1 กิโลกรัม แต่ทุกคนยังอยู่ในระบบเดียวกัน

มรดกนี้กำลังเผชิญปัญหาอายุเฉลี่ยของผู้ปฏิบัติที่สูงขึ้น ยูเนสโกระบุว่าเกาหลีเคยมีแฮนยอราว 24,000 คนในทศวรรษ 1960 แต่เหลือประมาณ 3,200 คนในปี 2020 และมากกว่า 65% มีอายุ 70 ปีขึ้นไป ปัจจุบันมีโรงเรียนแฮนยอในเชจูเพื่อฝึกคนรุ่นใหม่ แต่การดำน้ำหาเลี้ยงชีพยังหนัก เสี่ยง และต้องอาศัยเวลาฝึกหลายปี

แฮนยอจึงไม่ใช่ภาพ “คุณยายเงือก” สำหรับถ่ายรูปท่องเที่ยว พวกเธอคือแรงงานทะเลที่ใช้ทักษะหายใจ การอ่านคลื่น ความรู้เรื่องสัตว์น้ำ และกติกาชุมชนประคองอาชีพที่สืบมาหลายชั่วคนไว้บนเกาะเชจู