ใต้ลุ่มน้ำแอมะซอนมีแม่น้ำฮัมซาจริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อมองจากฟ้า แม่น้ำแอมะซอนคือเส้นเลือดสีน้ำตาลขนาดยักษ์ที่คดเคี้ยวผ่านผืนป่าดิบชื้น แต่เรื่องเล่าที่ชวนให้หยุดคิดกว่านั้นคือ ลึกลงไปใต้พื้นดินหลายกิโลเมตร อาจมีมวลน้ำอีกระบบหนึ่งเคลื่อนตัวไปในทิศทางใกล้เคียงกัน

ชื่อที่ถูกเรียกต่อกันมาคือ แม่น้ำฮัมซา หรือ Hamza River ตั้งตามนักธรณีฟิสิกส์ วาลิยา มันนาธาล ฮัมซา ผู้ร่วมเสนอผลการศึกษาในบราซิลเมื่อปี 2011 ภาพจำว่าเป็น “แม่น้ำใต้ดินกว้างกว่าแอมะซอน” ฟังดูเหมือนแม่น้ำลับใต้เปลือกโลก แต่ความหมายทางวิทยาศาสตร์ของมันต่างออกไปมาก

สิ่งที่พบอาจเป็นชั้นน้ำใต้ดิน ไม่ใช่แม่น้ำเป็นร่อง

ทีมวิจัยวิเคราะห์ข้อมูลอุณหภูมิจากหลุมเจาะน้ำมันที่เลิกใช้งาน 241 หลุมในลุ่มน้ำแอมะซอน แล้วตีความว่ามีน้ำเคลื่อนตัวในชั้นหินตะกอนพรุนลึกลงไปราว 4 กิโลเมตร การไหลที่เสนอมีแนวตะวันตกไปตะวันออก จากบริเวณเชิงเขาแอนดีสสู่ฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติก

ตัวเลขเบื้องต้นที่ถูกเผยแพร่ระบุความยาวราว 6,000 กิโลเมตร ความกว้างประมาณ 200–400 กิโลเมตร และอัตราการไหลใกล้ 3,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที จึงทำให้คำว่า “กว้างกว่าแอมะซอน” ดูน่าตื่นตา ทว่าเป็นความกว้างของบริเวณชั้นหินอุ้มน้ำ ไม่ใช่ลำน้ำเปิดกว้าง 400 กิโลเมตรให้เรือแล่นผ่านได้

น้ำในระบบนี้น่าจะซึมผ่านช่องว่างระหว่างเม็ดตะกอนและรอยต่อของชั้นหินอย่างช้ามาก รายงานเบื้องต้นประเมินความเร็วต่ำกว่า 1 มิลลิเมตรต่อวินาที ซึ่งช้ากว่าแม่น้ำบนผิวดินอย่างเทียบกันไม่ได้ นักธรณีวิทยาหลายคนจึงคัดค้านคำว่า “river” และเรียกมันว่า aquifer หรือระบบน้ำใต้ดินจะตรงกว่า

ความต่างนี้สำคัญ เพราะแม่น้ำใต้ถ้ำมักมีโพรงและทางน้ำชัดเจน ส่วนชั้นหินอุ้มน้ำทำงานคล้ายฟองน้ำขนาดมหึมา น้ำไม่ได้พุ่งเป็นสายเดียว แต่ค่อย ๆ เคลื่อนผ่านเนื้อหินที่มีรูพรุน การเรียกฮัมซาว่า “แม่น้ำ” จึงเป็นชื่อที่ช่วยเล่าเรื่องได้ง่าย ไม่ใช่ข้อสรุปว่ามีร่องน้ำยักษ์ซ่อนอยู่ใต้ป่า

แล้วน้ำทะเลบริเวณปากแอมะซอนจืดลงเพราะฮัมซาหรือเปล่า

คำตอบที่หลักฐานรองรับชัดกว่าคือ ความจืดของผิวน้ำแอตแลนติกแถบนี้มาจากน้ำที่แม่น้ำแอมะซอนบนผิวดินระบายออกเป็นหลัก งานสมุทรศาสตร์พบว่าการไหลออกของแอมะซอนสร้างกลุ่มน้ำความเค็มต่ำขนาดใหญ่ และกระแสน้ำสามารถพามันแผ่ไปในมหาสมุทรแอตแลนติกเขตร้อนได้ไกล

แอมะซอนปล่อยน้ำจืดลงทะเลเฉลี่ยระดับประมาณ 1.55 แสนลูกบาศก์เมตรต่อวินาทีที่สถานีโอเบดุสในบราซิล ตัวเลขนี้มากกว่าค่าการไหลที่เสนอสำหรับฮัมซาหลายสิบเท่า ดังนั้นจึงยังไม่มีเหตุผลหนักแน่นที่จะบอกว่าฮัมซาเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้น้ำทะเลบริเวณปากแม่น้ำมีความเค็มต่ำ

เรื่องของฮัมซาจึงน่าสนใจในฐานะสมมติฐานเกี่ยวกับการระบายน้ำลึกใต้ลุ่มน้ำแอมะซอน มากกว่าจะเป็นการค้นพบ “แม่น้ำคู่แฝด” แบบเดียวกับลำน้ำบนดิน มันเตือนให้เห็นว่าใต้ผืนป่าที่เราคุ้นตา ยังมีชั้นหิน น้ำบาดาล และกระบวนการทางธรณีวิทยาขนาดมหึมาที่สำรวจได้ยากมาก

สรุปสั้น ๆ คือ มีข้อมูลสนับสนุนว่าบริเวณใต้แอมะซอนอาจมีระบบน้ำใต้ดินลึกและกว้างที่เคลื่อนตัวไปทางตะวันออก แต่ยังไม่ควรจินตนาการว่าเป็นแม่น้ำใต้ดินสายยักษ์ที่ไหลเป็นร่องเหมือนแอมะซอน และคำอธิบายหลักของน้ำทะเลความเค็มต่ำแถบปากแม่น้ำยังคงเป็นน้ำจืดมหาศาลจากแม่น้ำแอมะซอนบนผิวดินเอง