สงครามหมูบนเกาะซานฮวนเกือบทำให้อังกฤษกับอเมริการบกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

มันฝรั่งในแปลงเล็ก ๆ บนเกาะซานฮวนอาจดูเป็นเรื่องเล็กเกินกว่าจะเกี่ยวกับการเมืองระหว่างประเทศ แต่เมื่อวันที่ 15 มิถุนายน ค.ศ. 1859 หมูตัวหนึ่งเดินเข้ามาคุ้ยกินพืชในสวนของไลแมน คัตลาร์ ชาวอเมริกันผู้ตั้งถิ่นฐานบนเกาะ เขายิงมันตาย แล้วเหตุการณ์ก็หลุดพ้นจากรั้วสวนไปถึงเรือรบและปืนใหญ่

ชื่อ “สงครามหมู” ฟังคล้ายเรื่องแต่ง แต่เป็นวิกฤตชายแดนจริงระหว่างสหรัฐอเมริกากับบริเตนใหญ่ในพื้นที่ซึ่งวันนี้อยู่ในรัฐวอชิงตันของสหรัฐฯ ทั้งสองประเทศต่างอ้างสิทธิ์เหนือหมู่เกาะซานฮวน จึงไม่มีฝ่ายใดยอมมองการยิงหมูเป็นเพียงคดีชดใช้ค่าเสียหายธรรมดา

จุดชนวนไม่ได้อยู่ที่หมูตัวเดียว

ต้นตอของความตึงเครียดอยู่ในสนธิสัญญาโอเรกอน ค.ศ. 1846 สนธิสัญญากำหนดเส้นแบ่งเขตแดนตามเส้นขนานที่ 49 แล้วระบุให้ผ่าน “กลางช่องแคบ” ที่คั่นแผ่นดินใหญ่กับเกาะแวนคูเวอร์ ปัญหาคือบริเวณนั้นมีช่องแคบสำคัญอยู่สองเส้น คือฮาโรสเตรตและโรซาริโอสเตรต หมู่เกาะซานฮวนอยู่คั่นกลาง ทำให้ทั้งสองฝ่ายตีความว่าหมู่เกาะควรเป็นของตน

ก่อนเกิดเหตุมีบริษัทฮัดสันส์เบย์ของฝ่ายอังกฤษทำฟาร์มแกะบนเกาะอยู่แล้ว ฝั่งอเมริกันก็มีผู้ตั้งถิ่นฐานเข้าไปจับจองที่ดินมากขึ้น เมื่อคัตลาร์ยิงหมูของบริษัท ผู้แทนฝ่ายอังกฤษขู่ว่าจะจับกุมเขาและขับชาวอเมริกันออกจากเกาะ เรื่องหมูจึงกลายเป็นคำถามเรื่องอำนาจอธิปไตยทันที

บันทึกของหน่วยอุทยานแห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่า คัตลาร์เป็นผู้ยิงหมูในสวนของตนจริง ส่วนรายละเอียดคำพูดที่ถูกเล่าต่อกันว่าเขาเสนอจ่ายค่าหมูเป็นเงิน แล้วถูกตอบกลับด้วยข้อเสนอค่ามันฝรั่ง มักปรากฏในเรื่องเล่าประวัติศาสตร์ภายหลัง จึงควรแยกออกจากข้อเท็จจริงหลักที่ยืนยันได้ คือการตายของหมูนำไปสู่การเรียกกำลังทหาร

เรือรบเข้ามาแทนที่รั้วสวน

นายพลวิลเลียม เอส. ฮาร์นีย์ ผู้บัญชาการฝ่ายอเมริกัน ส่งกองร้อยดี กรมทหารราบที่ 9 จำนวน 64 นาย ภายใต้การนำของกัปตันจอร์จ พิกเกตต์ ขึ้นเกาะเมื่อ 27 กรกฎาคม ค.ศ. 1859 ฝั่งอังกฤษตอบโต้ด้วยเรือรบหลายลำ รวมถึง HMS Tribune ซึ่งติดปืน 31 กระบอก

กำลังพลเพิ่มขึ้นต่อเนื่องจนสิ้นเดือนสิงหาคม ฝั่งอเมริกันมีทหาร 461 นาย ปืนใหญ่ภาคสนาม 14 กระบอก และเตรียมติดตั้งปืนเรือขนาด 32 ปอนด์อีก 8 กระบอก ฝั่งอังกฤษมีเรือและปืนรวม 52 กระบอกอยู่ในบริเวณนั้น ภาพที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่การทะเลาะของชาวไร่กับเจ้าของหมูอีกแล้ว แต่เป็นการเผชิญหน้าของกองกำลังสองจักรวรรดิภาษาเดียวกัน

จุดที่ป้องกันไม่ให้เหตุการณ์กลายเป็นสงครามเต็มรูปแบบ คือการยับยั้งของผู้บังคับบัญชาระดับสูง พลเรือตรีแลมเบิร์ต เบย์นส์ของอังกฤษไม่ยอมเปิดฉากยิง เขาเห็นว่าคงไม่ควรลาก “สองชาติใหญ่” เข้าสู่สงครามเพราะการทะเลาะเรื่องหมู ด้านประธานาธิบดีเจมส์ บูแคนันส่งนายพลวินฟิลด์ สกอตต์ไปควบคุมสถานการณ์

เดือนตุลาคม ค.ศ. 1859 สกอตต์กับผู้ว่าการเจมส์ ดักลาสตกลงให้ถอนกำลังเสริมออก แล้วคงทหารอเมริกันไว้เพียงหนึ่งกองร้อยกับเรือรบอังกฤษหนึ่งลำ ก่อนที่ทั้งสองประเทศจะยอมรับการยึดครองเกาะร่วมกันในเดือนพฤศจิกายน

การยุติศึกกินเวลา 13 ปี ไม่ได้จบในสัปดาห์เดียว

ความตึงเครียดเฉียบพลันในปี 1859 ผ่านไปโดยไม่มีการสู้รบ แต่ข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์ยังไม่สิ้นสุด อังกฤษตั้งค่ายนาวิกโยธินที่เกาะในปี 1860 ส่วนสหรัฐฯ ก็มีค่ายของตนเอง การยึดครองร่วมดำเนินต่ออีก 12 ปี

ข้อตกลงวอชิงตัน ค.ศ. 1871 ส่งข้อพิพาทไปสู่อนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ คณะกรรมการที่จักรพรรดิวิลเฮล์มที่ 1 แห่งเยอรมนีแต่งตั้ง ตัดสินเมื่อ 21 ตุลาคม ค.ศ. 1872 ให้เส้นแดนผ่านฮาโรสเตรต หมู่เกาะซานฮวนจึงตกเป็นของสหรัฐฯ นาวิกโยธินอังกฤษถอนกำลังในเดือนพฤศจิกายนปีเดียวกัน และทหารอเมริกันออกจากเกาะในปี 1874

ผู้เสียชีวิตที่ยืนยันได้มีเพียงหมูหนึ่งตัว นี่คือข้อสรุปที่หน่วยอุทยานแห่งชาติสหรัฐฯ ใช้อธิบายสงครามหมู เหตุการณ์นี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าปัญหาระหว่างประเทศเล็กน้อยเสมอไป เพราะเดิมพันจริงคือเส้นเขตแดนที่คลุมเครือ การระดมกำลังทำให้เรื่องเล็กขยายตัวได้รวดเร็ว ส่วนการสื่อสารและการยับยั้งคำสั่งยิงทำให้ปืนใหญ่หลายสิบกระบอกไม่ถูกใช้จริง