แฟกซ์เกิดก่อนโทรศัพท์จริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพจำของแฟกซ์มักเป็นเครื่องสีครีมวางมุมสำนักงาน เสียงกระดาษค่อย ๆ เลื่อนออกมา และหมายเลขโทรศัพท์ที่ต้องกดส่งเอกสารไปอีกปลายทาง จึงไม่แปลกที่หลายคนจะจัดมันไว้ในยุคเดียวกับคอมพิวเตอร์สำนักงานช่วงทศวรรษ 1980

แต่ถ้าย้อนกลับไปไกลกว่านั้น เทคโนโลยีพื้นฐานของการส่ง “ภาพหรือข้อความให้ปรากฏซ้ำที่ปลายสาย” มีอายุมากกว่าที่คิดมาก และเกิดขึ้นในโลกที่ยังไม่มีโทรศัพท์ให้ใช้งานด้วยซ้ำ

จุดเริ่มต้นอยู่ในปี 1843

อเล็กซานเดอร์ เบน นักประดิษฐ์ชาวสกอตแลนด์ ได้จดสิทธิบัตรอังกฤษเมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม ค.ศ. 1843 สำหรับสิ่งที่เรียกว่า Electric Printing Telegraph แนวคิดของมันคือทำให้ต้นทางและปลายทางเคลื่อนไหวสอดกันผ่านสัญญาณไฟฟ้า แล้วสร้างสำเนาของลวดลายหรือข้อความบนพื้นผิวอีกด้านหนึ่ง

กล่าวให้ตรงที่สุด สิ่งประดิษฐ์ของเบนยังไม่ใช่เครื่องแฟกซ์แบบกดส่งผ่านสายโทรศัพท์ที่เราคุ้นเคย มันเป็นบรรพบุรุษเชิงกล-ไฟฟ้าของแฟกซ์ และยังมีปัญหาใหญ่เรื่องการทำให้เครื่องส่งกับเครื่องรับเดินจังหวะตรงกัน ภาพที่ทำได้จึงหยาบและใช้งานจริงได้จำกัด

อย่างไรก็ตาม หลักการสำคัญเกิดขึ้นแล้ว: เปลี่ยนภาพให้เป็นการเคลื่อนไหวและสัญญาณไฟฟ้า แล้วให้ปลายทางสร้างภาพนั้นกลับมา นั่นคือหัวใจของการส่งโทรสาร แม้รายละเอียดทางเทคนิคจะพัฒนาไปอีกหลายยุค

ก่อนโทรศัพท์ 33 ปี และก่อนการเลิกทาสในสหรัฐฯ 22 ปี

หลักฐานสิทธิบัตรของอเล็กซานเดอร์ เกรแฮม เบลล์ ระบุวันที่ยื่นคำขอ 14 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1876 และวันที่ได้รับสิทธิบัตร 7 มีนาคมปีเดียวกัน เมื่อนำมาเทียบกับสิทธิบัตรของเบนในปี 1843 จึงห่างกัน 33 ปี

ไทม์ไลน์นี้ทำให้ประโยคที่ฟังเหมือนเกร็ดชวนตกใจมีแก่นจริงอยู่มาก: แนวคิดเครื่องส่งสำเนาภาพทางไฟฟ้าถูกจดสิทธิบัตรก่อนโทรศัพท์ และก่อนการแก้ไขรัฐธรรมนูญสหรัฐฯ ฉบับที่ 13 ซึ่งยกเลิกทาส โดยรัฐรับรองเมื่อ 6 ธันวาคม ค.ศ. 1865 ถึง 22 ปี

แต่ไม่ควรสรุปว่าแฟกซ์ยุค 1843 ใช้งานได้เหมือนเครื่องสำนักงานยุคหลัง เพราะระหว่างนั้นยังมีนักประดิษฐ์หลายคนเข้ามาแก้ปัญหาการสแกน การซิงก์การเคลื่อนไหว และการส่งผ่านระยะไกล กระทั่งบริการโทรสารเชิงพาณิชย์ระหว่างปารีสกับลียงเริ่มขึ้นในปี 1865 ก่อนโทรศัพท์ที่ใช้งานได้แพร่หลาย

ทำไมเราจึงรู้สึกว่าแฟกซ์เป็นของใหม่กว่า

เพราะแฟกซ์ที่คนส่วนใหญ่เคยพบคือรุ่นดิจิทัลขนาดกะทัดรัด ซึ่งเชื่อมต่อสายโทรศัพท์และกลายเป็นอุปกรณ์สำนักงานทั่วไปในช่วงทศวรรษ 1980–1990 เครื่องรุ่นนั้นหน้าตาและวิธีใช้งานต่างจากชุดลูกตุ้ม สายไฟ และเข็มบันทึกภาพของเบนแทบทั้งหมด

คำตอบจึงไม่ใช่ว่าเครื่องแฟกซ์พลาสติกที่เราเคยใช้ “เก่ากว่าโทรศัพท์” แต่เป็นว่า แนวคิดและสิทธิบัตรของเครื่องส่งสำเนาภาพด้วยไฟฟ้าเก่ากว่าสิทธิบัตรโทรศัพท์ 33 ปี เรื่องนี้เตือนให้เห็นว่าเทคโนโลยีหนึ่งอาจใช้เวลาหลายสิบปี ตั้งแต่แนวคิดแรก ไปจนถึงวันที่มันกลายเป็นของธรรมดาบนโต๊ะทำงาน