ทำไมแผนที่ส่วนใหญ่เอาทิศเหนือไว้ด้านบน ทั้งที่โลกไม่มี “ด้านบน” จริง ๆ?

เวลาเราเปิดแผนที่ ไม่ว่าจะเป็นในหนังสือ บนหน้าจอ หรือในแอปนำทาง เราแทบไม่ต้องคิดเลยว่าทิศเหนืออยู่ตรงไหน เพราะสำหรับคนจำนวนมาก “ข้างบน” ของแผนที่ก็คือ “ทิศเหนือ” โดยอัตโนมัติ

มันดูเป็นเรื่องธรรมชาติจนหลายคนเผลอรู้สึกว่าโลกก็ควรมีด้านบนแบบนั้นอยู่แล้ว

แต่ความจริงคือโลกไม่ได้มี “ด้านบน” แบบกระดาษแผ่นหนึ่ง และแผนที่ก็ไม่ได้จำเป็นต้องหันทิศเหนือขึ้นบนเสมอไป

สิ่งที่เราคุ้นว่าแผนที่ต้องเอาเหนือไว้ด้านบน จริง ๆ แล้วเป็นธรรมเนียมที่ค่อย ๆ กลายเป็นมาตรฐาน ไม่ใช่กฎธรรมชาติของโลก

แผนที่ไม่ได้มีด้านบนตายตัวมาตั้งแต่แรก

ในอดีต มนุษย์ไม่ได้ทำแผนที่โดยหันทิศเดียวกันทั้งหมด แต่ละวัฒนธรรมสามารถเลือกได้ว่าทิศไหนควรอยู่ด้านบนของภาพแผนที่ ขึ้นอยู่กับความเชื่อ การใช้งาน และกรอบความคิดของผู้สร้าง

ตัวอย่างที่ชัดมากคือแผนที่โลกของ al-Idrisi จากคริสต์ศตวรรษที่ 12 ซึ่งอยู่ในธรรมเนียมแผนที่อิสลามที่มักวาง ทิศใต้ไว้ด้านบน ถ้าเรามองด้วยสายตาคนปัจจุบัน เราอาจรู้สึกว่าแผนที่นี้ “กลับหัว” แต่สำหรับคนในยุคนั้น มันไม่ได้กลับหัวเลย

อีกตัวอย่างหนึ่งคือแผนที่ยุโรปยุคกลางอย่าง Hereford Mappa Mundi ที่วาง ทิศตะวันออกไว้ด้านบน ซึ่งสัมพันธ์กับความหมายทางศาสนาและความสำคัญของทิศที่ดวงอาทิตย์ขึ้น

เพียงเท่านี้ก็พอจะเห็นแล้วว่า คำว่า “ด้านบน” ของแผนที่ไม่ใช่สิ่งตายตัว แต่เป็นผลจากการเลือกวางมุมมองโลกมากกว่า

ภาพนี้ช่วยอธิบายประเด็นได้ชัดมาก: ไม่ว่าจะหัน เหนือขึ้นบน ใต้ขึ้นบน หรือ ตะวันออกขึ้นบน โลกก็ยังเป็นโลกใบเดิม ตำแหน่งของทวีปไม่ได้เปลี่ยน มีเพียงมุมที่มนุษย์เลือกใช้ในการมองเท่านั้น

แล้วทำไมเหนือถึงค่อย ๆ กลายเป็นมาตรฐาน?

ตรงนี้ไม่มีคำตอบง่าย ๆ แบบว่า มีใครสักคนลุกขึ้นมาประกาศให้ทุกคนหันเหนือขึ้นบนพร้อมกันทั้งโลก

นักประวัติศาสตร์แผนที่มักอธิบายว่า ธรรมเนียมนี้ค่อย ๆ แข็งแรงขึ้นจากหลายปัจจัยประกอบกัน

หนึ่งในอิทธิพลสำคัญคือผลงานของ Claudius Ptolemy หรือปโตเลมี นักภูมิศาสตร์ในโลกโบราณ ผู้ใช้ระบบละติจูดและลองจิจูดในการวางตำแหน่งสถานที่จำนวนมาก งานของเขากลับมามีอิทธิพลอีกครั้งในยุโรปช่วงปลายยุคกลางและต้นยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา เมื่อมีการแปลและพิมพ์ซ้ำอย่างแพร่หลาย

เมื่อแนวคิดแบบปโตเลมีแพร่กระจายมากขึ้น วิธีมองแผนที่แบบเป็นระบบและเป็นมาตรฐานก็เริ่มฝังตัวในโลกตะวันตกมากขึ้นด้วย

เข็มทิศและการเดินเรือก็มีส่วนผลักดัน

อีกแรงสำคัญคือการเดินเรือและการใช้เข็มทิศ

เมื่อผู้คนต้องการแผนที่เพื่อการนำทางจริง การมีกรอบทิศทางที่ใช้งานได้สะดวกย่อมสำคัญขึ้น และแนวคิดเรื่องเหนือ-ใต้ก็ยิ่งมีน้ำหนักในทางปฏิบัติ

ต่อมา ในปี ค.ศ. 1569 Gerardus Mercator ได้นำเสนอแผนที่โลกด้วยโปรเจกชันที่ภายหลังเรียกว่า Mercator projection ซึ่งเหมาะกับการเดินเรือ เพราะช่วยให้เส้นทางที่รักษาทิศคงที่แสดงเป็นเส้นตรงบนแผนที่ได้ง่ายขึ้น

แผนที่แบบนี้ไม่ได้เป็นเหตุผลเดียวที่ทำให้โลกใช้เหนือขึ้นบน แต่มีส่วนสำคัญในการทำให้ธรรมเนียมดังกล่าวแข็งแรงขึ้นและแพร่หลายมากขึ้นเรื่อย ๆ

พอใช้ซ้ำบ่อย ๆ เราก็เริ่มรู้สึกว่ามันคือ “ธรรมชาติ”

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ใช่เรื่องเทคนิคของแผนที่ แต่เป็นผลที่มันมีต่อความคิดของเรา

เมื่อคนจำนวนมากโตมากับแผนที่ที่หันเหนือขึ้นบนซ้ำแล้วซ้ำอีก สมองก็เริ่มสร้างความรู้สึกว่าการวางแบบนี้ “ถูกต้อง” ส่วนแบบอื่น “ดูแปลก” หรือ “ดูผิด”

ถ้ามีใครเอาแผนที่โลกแบบใต้ขึ้นบนมาติดไว้บนผนัง หลายคนจะรู้สึกทันทีว่าโลกกลับหัว

ทั้งที่ความจริง โลกไม่ได้กลับอะไรเลย มีเพียงกระดาษหรือภาพแผนที่เท่านั้นที่ถูกหมุน

แผนที่จึงไม่ได้มีหน้าที่แค่บอกว่าอะไรอยู่ตรงไหน แต่ยังค่อย ๆ สอนเราด้วยว่าควรมองโลกแบบไหน

สรุปง่าย ๆ คือ เหนืออยู่บนเพราะเราเลือกให้เป็นแบบนั้น

เหนือไม่ได้อยู่ด้านบนของโลกตามธรรมชาติ แต่ขึ้นไปอยู่ด้านบนของแผนที่เพราะธรรมเนียมการทำแผนที่แบบหนึ่งค่อย ๆ ชนะธรรมเนียมอื่น

ทั้งจากอิทธิพลของปโตเลมี การแพร่ของการพิมพ์ การใช้เข็มทิศ การทำแผนที่เพื่อการเดินเรือ และการที่ผู้คนคุ้นกับรูปแบบเดิมมากขึ้นเรื่อย ๆ

ดังนั้นครั้งหน้าถ้าเห็นแผนที่หันอีกด้านหนึ่ง แทนที่จะคิดว่ามัน “ผิด” อาจต้องบอกว่า มันแค่ทำให้เราเห็นชัดขึ้นว่า “ด้านบน” ของแผนที่เป็นข้อตกลง ไม่ใช่กฎของโลก