โมเสสคือใคร เหตุใดจึงสำคัญต่อชาวยิว แม้ไม่ใช่ต้นกำเนิด

คำตอบสั้น ๆ คือ โมเสสไม่ใช่ต้นกำเนิดทางสายเลือดของชาวยิว แต่เป็นศาสดาและผู้นำคนสำคัญอย่างยิ่งในเรื่องเล่าการก่อร่างของชนชาติอิสราเอล รวมถึงการวางรากฐานด้านพันธสัญญา กฎหมาย และความเชื่อของศาสนายูดาย

ตามลำดับเรื่องในพระคัมภีร์ ชาวอิสราเอลมีบรรพบุรุษย้อนกลับไปก่อนยุคโมเสส ได้แก่ อับราฮัม อิสอัค และยาโคบ ซึ่งได้รับชื่อใหม่ว่า “อิสราเอล” ลูกหลานของยาโคบจึงถูกเรียกว่า “ชนชาติอิสราเอล”

ส่วนคำว่า “ยิว” มีความเกี่ยวข้องกับยูดาห์ หนึ่งในบุตรของยาโคบ ตลอดจนราชอาณาจักรยูดาห์และชุมชนที่สืบเนื่องมาในเวลาต่อมา ดังนั้น หากถามว่าโมเสสเป็น “บรรพบุรุษคนแรกของชาวยิว” หรือไม่ คำตอบคือไม่ใช่ แต่หากถามว่าเขาเป็นหนึ่งในผู้วางรากฐานอัตลักษณ์และศาสนาของชาวอิสราเอลหรือไม่ คำตอบคือใช่ตามความเชื่อในคัมภีร์

โมเสส (Moses) เป็นบุคคลสำคัญของศาสนาอับราฮัม ทั้งศาสนายูดาย คริสต์ และอิสลาม เรื่องราวของเขามีทั้งมิติทางศาสนา วรรณกรรม และประวัติศาสตร์ อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์ต่อไปนี้ควรเข้าใจว่าเป็นการเล่าตามคัมภีร์ โดยหลักฐานทางโบราณคดียังไม่สามารถยืนยันรายละเอียดทั้งหมดได้อย่างเป็นข้อยุติ

1. กำเนิดและการรอดชีวิต

หนังสืออพยพเล่าว่า ชาวอิสราเอลอาศัยอยู่ในอียิปต์และมีจำนวนเพิ่มขึ้น ฟาโรห์องค์ใหม่เกรงว่าพวกเขาอาจกลายเป็นภัย จึงบังคับใช้แรงงานและออกคำสั่งให้สังหารทารกชายชาวฮีบรู

โยเคเบด (Jochebed) มารดาของโมเสส แอบซ่อนทารกไว้สามเดือน เมื่อไม่สามารถซ่อนได้อีก นางจึงใส่เขาในตะกร้าที่ทาชันกันน้ำ แล้ววางไว้ท่ามกลางต้นกกริมแม่น้ำไนล์ โดยมีมิเรียม (Miriam) พี่สาวคอยดูอยู่

พระธิดาของฟาโรห์พบตะกร้าและรับเด็กไว้เป็นบุตรบุญธรรม พร้อมตั้งชื่อว่า “โมเสส” ซึ่งในเรื่องเล่าภาษาฮีบรูเชื่อมโยงกับความหมายว่า “ดึงขึ้นจากน้ำ” อย่างไรก็ตาม นักวิชาการบางส่วนตั้งข้อสังเกตว่าชื่อนี้อาจมีรากศัพท์เกี่ยวข้องกับภาษาอียิปต์ด้วย

2. หลบหนีสู่มีเดียนและรับภารกิจ

แม้จะเติบโตในราชสำนัก แต่โมเสสรู้ถึงชาติกำเนิดของตน วันหนึ่งเขาเห็นชาวอียิปต์กำลังทำร้ายชาวฮีบรู จึงสังหารชาวอียิปต์คนนั้นและซ่อนศพไว้ในทราย เมื่อเรื่องรู้ถึงฟาโรห์ โมเสสจึงหลบหนีไปยังดินแดนมีเดียน (Midian)

ที่นั่นเขาใช้ชีวิตเป็นคนเลี้ยงแกะและแต่งงานกับซิปโปราห์ (Zipporah) บุตรสาวของเยโธร (Jethro) ปุโรหิตแห่งมีเดียน

ต่อมา ขณะนำฝูงแกะไปยังภูเขาโฮเรบ โมเสสพบพุ่มไม้ที่มีไฟลุกแต่ไม่ไหม้ พระเจ้าตรัสกับเขาจากพุ่มไม้นั้นและทรงเปิดเผยพระนามว่า “เราเป็นผู้ซึ่งเราเป็น” พร้อมมอบหมายให้เขากลับไปอียิปต์ เพื่อนำชาวอิสราเอลออกจากการเป็นทาส

3. เผชิญหน้าฟาโรห์และภัยพิบัติ 10 ประการ

โมเสสเดินทางกลับอียิปต์พร้อมอาโรน (Aaron) พี่ชาย ซึ่งช่วยเป็นผู้พูดแทน ทั้งสองเรียกร้องให้ฟาโรห์ปล่อยชาวอิสราเอล แต่ฟาโรห์ปฏิเสธ

ตามเรื่องราวในหนังสืออพยพ ภัยพิบัติ 10 ประการจึงเกิดขึ้น ได้แก่ น้ำกลายเป็นเลือด กบ ริ้น เหลือบ โรคระบาดในสัตว์ ฝีพุพอง ลูกเห็บ ตั๊กแตน ความมืด และการเสียชีวิตของบุตรหัวปี

ชาวอิสราเอลทำเครื่องหมายที่กรอบประตูด้วยเลือดลูกแกะเพื่อให้ภัยผ่านพ้น เหตุการณ์นี้กลายเป็นรากฐานของเทศกาลปัสกา หรือ Passover หลังความสูญเสียครั้งใหญ่ ฟาโรห์จึงยอมปล่อยชาวอิสราเอลออกไป

4. การข้ามทะเลและการเดินทางในถิ่นทุรกันดาร

เมื่อชาวอิสราเอลออกเดินทาง ฟาโรห์เปลี่ยนพระทัยและส่งกองทัพรถศึกติดตาม โมเสสยื่นไม้เท้าออกตามพระบัญชาของพระเจ้า ลมตะวันออกพัดจนน้ำแยกออก ชาวอิสราเอลจึงเดินข้ามไปบนพื้นแห้ง ก่อนที่น้ำจะกลับคืนและท่วมกองทัพอียิปต์

ภาษาไทยมักเรียกเหตุการณ์นี้ว่า “การข้ามทะเลแดง” แต่ข้อความภาษาฮีบรูใช้คำที่อาจแปลได้ว่า “ทะเลต้นกก” ทำให้สถานที่จริงยังเป็นประเด็นถกเถียง

ระหว่างเดินทางผ่านถิ่นทุรกันดาร ชาวอิสราเอลประสบปัญหาอาหารและน้ำ ตามเรื่องเล่า พระเจ้าประทานมานาและนกคุ่มเป็นอาหาร รวมถึงให้น้ำไหลออกจากหิน

5. บัญญัติสิบประการและพันธสัญญา

โมเสสขึ้นไปบนภูเขาซีนายเป็นเวลา 40 วัน 40 คืน เพื่อรับกฎหมายและบัญญัติสิบประการ ซึ่งกลายเป็นหลักสำคัญในศาสนายูดายและส่งอิทธิพลต่อศาสนาคริสต์ในเวลาต่อมา

ระหว่างที่โมเสสไม่อยู่ ชาวอิสราเอลสร้าง “ลูกวัวทองคำ” ขึ้นบูชา เมื่อกลับลงมา โมเสสโกรธจนทำแผ่นศิลาชุดแรกแตก ก่อนทำลายรูปเคารพและกลับขึ้นไปรับแผ่นศิลาชุดใหม่

ต่อมา เมื่อผู้สอดแนมกลับจากคานาอันและประชาชนหวาดกลัวจนไม่ยอมเดินหน้า พระเจ้าจึงกำหนดให้คนรุ่นนั้นเร่ร่อนในถิ่นทุรกันดารเป็นเวลา 40 ปี

6. วาระสุดท้ายของโมเสส

โมเสสทำหน้าที่ทั้งผู้นำ ผู้พิพากษา และศาสดาตลอดช่วงการเดินทาง แต่มีเหตุการณ์หนึ่งที่เขาใช้ไม้เท้าตีหินสองครั้ง แทนที่จะกล่าวกับหินตามพระบัญชา ด้วยเหตุนี้ ตามเรื่องเล่าในคัมภีร์ พระเจ้าจึงไม่อนุญาตให้เขาเข้าสู่ดินแดนแห่งพันธสัญญา

เมื่อมาถึงชายแดนคานาอัน โมเสสแต่งตั้งโยชูวา (Joshua) เป็นผู้นำคนใหม่ จากนั้นขึ้นไปบนภูเขาเนโบ มองดูดินแดนแห่งพันธสัญญาจากระยะไกล และเสียชีวิตเมื่ออายุ 120 ปี โดยคัมภีร์ระบุว่าไม่มีใครทราบสถานที่ฝังศพของเขา

โมเสสเป็นบุคคลในประวัติศาสตร์จริงหรือไม่

หลักฐานที่กล่าวถึงโมเสสและเหตุการณ์อพยพโดยตรงส่วนใหญ่มาจากคัมภีร์ ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยนอกคัมภีร์ที่ยืนยันเรื่องราวทั้งหมดได้อย่างชัดเจน นักวิชาการจึงมีความเห็นแตกต่างกัน ตั้งแต่การมองว่าเรื่องนี้อาจมีแกนจากเหตุการณ์จริงบางส่วน ไปจนถึงการมองว่าเป็นเรื่องเล่าทางศาสนาที่พัฒนาขึ้นเพื่ออธิบายอัตลักษณ์ของชาวอิสราเอล

ส่วนความเชื่อที่ว่าโมเสสเป็นผู้เขียนคัมภีร์โทราห์ทั้งห้าเล่มนั้น เป็นแนวคิดตามธรรมเนียมศาสนา ขณะที่การศึกษาพระคัมภีร์สมัยใหม่มักมองว่าข้อความเหล่านี้ผ่านการเรียบเรียงจากหลายแหล่งและหลายช่วงเวลา

ดังนั้น โมเสสจึงไม่ใช่ “ต้นกำเนิดของชาวยิว” ในความหมายของบรรพบุรุษคนแรก แต่เป็นบุคคลศูนย์กลางของเรื่องเล่าการปลดปล่อย การทำพันธสัญญากับพระเจ้า และการรับกฎหมาย ซึ่งมีบทบาทอย่างลึกซึ้งต่ออัตลักษณ์ของชาวอิสราเอลและศาสนายูดาย

​