เปล่าไม่มีใครเกิด ไม่มีใครตาย (A Debate on Atta-Not)

บทปุจฉา-วิสัชนา: ธรรมกถาว่าด้วย "วิสุทธิขันธ์และนิพพานธาตุ"

ประเภท: เทศน์สองธรรมาสน์ (ปุจฉา-วิสัชนา)

วัตถุประสงค์: เพื่อเป็นวิทยาทานและธรรมทาน แด่นักศึกษาพระธรรม (ผู้รู้น้อยไม่พลอยรำคาญ ผู้รู้มากไม่ยากนาน)

รูปแบบ: การสนทนาธรรมตามหลักปริยัติศาสน์ สืบสายพระธรรมจากครั้งพุทธกาล ลังกาวงศ์ ถึงต้นวงศ์ธรรมยุตติกนิกาย

------------------------------------------------------------

พระมหาปุจฉกะ (ผู้ถาม): นมัสการท่านอาจารย์ครับ ในยุคปัจจุบันมีผู้กล่าวถึงคำว่า 'วิสุทธิขันธ์' กันมาก เพื่อเป็นการเจริญอายโกศล (ความฉลาดในเหตุแห่งความเจริญทางปัญญา) กระผมอยากทราบว่าตามนัยแห่งพระคัมภีร์ดั้งเดิม ตั้งแต่พระไตรปิฎกจนถึงคัมภีร์อรรถกถา เช่น มังคลัตถะทีปนี มีแสดงคำนี้ไว้โดยนิปปริยายหรือไม่ครับ?

พระมหาวิสัชชกะ (ผู้ตอบ): เจริญพรท่านมหา หากสืบตามคัมภีร์แต่โบราณอันบริสุทธิ์ จะไม่พบศัพท์บัญญัติคำว่า 'วิสุทธิขันธ์' โดยตรงครับ คำนี้เป็นเพียงโวหารในยุคหลัง แต่สภาวธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้เป็นอเนกปริยาย เช่น 'อเสขิยธรรมขันธ์ ๕' (กองธรรมที่บริสุทธิ์ของพระอรหันต์) หรือพิจารณาที่ตัวขันธ์ ๕ ก็คือ 'อนุปาทานขันธ์' อันเป็นขันธ์ล้วน ๆ ที่ปราศจากอุปาทานความยึดมั่นถือมั่นนั่นเอง

พระมหาปุจฉกะ: ถ้าเช่นนั้น หากกระผมจะจัดระบบความคิดว่า 'เราใช้อุปาทานขันธ์ (ทุกขสัจ) มาเจริญอริยมรรค เพื่อทำวิสุทธิขันธ์ให้แจ้ง (นิโรธสัจ)' จะกล่าวเช่นนี้ได้ไหมครับ?

พระมหาวิสัชชกะ: ขอใช้หลัก 'ชมส่วนดี ชี้ข้อบกพร่อง และแนะช่องแก้ไข' เป็นอุปายโกศลในการสนทนานะครับท่านมหา การเทียบเคียงกับอริยสัจนั้นเป็นส่วนดีที่น่าชมเชย แต่มีจุดคลาดเคลื่อนที่ต้องอาศัยอปายโกศลระมัดระวังให้ดีอยู่ ๒ ประการครับ

ประการแรก เราไม่ได้ 'ใช้' อุปาทานขันธ์มาเจริญมรรค แต่เราดึงเอาเบญจขันธ์มาเป็น 'อารมณ์กำหนดรู้' เมื่อวิปัสสนาญาณแก่กล้าก้าวสู่อริยมรรค อริยมรรคจิตจะหน่วงเอา 'พระนิพพาน' เป็นอารมณ์แต่เพียงอย่างเดียว ไม่ได้ใช้อุปาทานขันธ์เป็นอารมณ์ครับ

ประการที่สอง พระนิพพาน (นิโรธสัจ) เป็นอสังขตธรรม ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง ส่วนขันธ์ ๕ เป็นสังขตธรรม จะนำคำว่า 'ขันธ์' ไปเทียบเท่า 'พระนิพพาน' ไม่ได้เลย นิโรธสัจคือสภาวะ 'ขันธวิมุต' หรือสภาวะที่ล่วงพ้นขันธ์โดยสิ้นเชิงครับ

พระมหาปุจฉกะ: โอ้โห ชัดเจนครับ! เมื่อสิ้นอุปาทานแล้ว ขันธ์ที่เหลือจึงพ้นจากการเรียกขานด้วยชื่อใด ๆ นอกจากอาการ 'สักแต่ว่า' ถ้าจะอุปมาให้เห็นภาพ ดุจดอกบัวบานโผล่พ้นน้ำแล้ว ก็ยังชื่อว่าเป็น 'ดอกบัว' (ขันธ์) มีวันต้องร่วงโรยไป เพียงแต่พ้นสภาพความมืดมิดของ 'ดอกบัวใต้น้ำ' (อุปาทานขันธ์) หรือดุจ 'ทารกที่ถือกำเนิดออกมาจากครรภ์มารดาอย่างปลอดภัยแล้ว' กระผมเปรียบเทียบเช่นนี้ถูกต้องไหมครับ?

พระมหาวิสัชชกะ: สาธุ... เป็นอุปมานโวหารที่งดงามและตรงสภาวธรรมมากครับ ขันธ์ที่สิ้นอุปาทานแล้ว ดำเนินไปอย่างบริสุทธิ์ แต่ก็ยังต้องแตกดับ อาการของจิตพระอรหันต์ดำเนินไปแบบกิริยาจิต คือ 'สักแต่ว่า' ไม่มีบุญไม่มีบาปเจือปน ดุจดอกบัวที่เบ่งบานรับแสงตะวัน แต่ดอกบัวนั้นก็ไม่ใช่แสงตะวัน (พระนิพพาน) นั่นเองครับ

พระมหาปุจฉกะ: ท่านอาจารย์ครับ ขอเจาะลึกอีกประเด็นครับ แล้วอย่าง 'กิเลสนิพพาน' กับ 'ขันธนิพพาน' ของพระอรหันต์ สองอย่างนี้จัดว่าเป็นคน ๆ เดียวกัน หรือเป็นสิ่งเดียวกันหรือไม่ครับ?

พระมหาวิสัชชกะ: ถ้ากล่าวโดยสมมติสัจจะ ก็คือพระอรหันต์รูปเดียวกันที่ประสบสภาวะต่างวาระกันครับ แต่ถ้าให้รัดกุมตามนัยแห่งปรมัตถธรรม เพื่อไม่ให้เจือด้วยสักกายทิฏฐิ เราต้องมองว่าเป็น '๒ วาระในความสืบต่อแห่งขันธสันดาน' ครับ

วาระที่ ๑: กิเลสนิพพาน (สอุปาทิเสสนิพพาน) คือขณะที่อริยมรรคประหารกิเลสจนสิ้นเชื้อ แต่เบญจขันธ์ยังทำงานต่อ

วาระที่ ๒: ขันธนิพพาน (อนุปาทิเสสนิพพาน) คือเมื่อจุติจิตดวงสุดท้ายดับลง ขันธ์ ๕ แตกดับโดยสิ้นเชิง ไม่เหลือสังขตธรรมใด ๆ เปรียบเหมือนเตาไฟที่ดับความร้อนสนิท และถูกทุบทำลายทิ้งไปไม่เหลือซากครับ

พระมหาปุจฉกะ: สาธุ การได้สดับธรรมกถาเทศน์สองธรรมาสน์ในวันนี้ ถือเป็นอุปายโกศลที่ช่วยลับคมปัญญาอย่างแท้จริง ได้เห็นทั้งส่วนดีที่ควรเจริญ ได้เห็นข้อบกพร่องที่ควรหลีกหนี และได้รับคำแนะนำที่ถูกต้อง เป็นกำลังใจในการศึกษาพระธรรมที่บริสุทธิ์สืบไปครับ

พระมหาวิสัชชกะ: ขออนุโมทนาในความเพียรของท่านมหาเช่นกัน การหมั่นสอบทานสภาวธรรมให้ตรงกับพระสัทธรรมเช่นนี้ ย่อมเป็นบารมีนำทางไปสู่ความสว่างไสวในกาลเบื้องหน้า เอวัง ก็มีด้วยประการฉะนี้... เจริญพร