คาตาคอมบ์ใต้ปารีสกลายเป็นสุสานใต้ดินได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ปารีสบนพื้นดินมีภาพจำเป็นคาเฟ่ริมทาง อาคารเก่าแก่ และแสงไฟยามค่ำคืน แต่ลึกลงไปใต้ถนนราว 20 เมตร มีทางเดินหินปูนที่พาไปพบกำแพงซึ่งไม่ได้ก่อจากอิฐ หากเป็นหัวกะโหลกและกระดูกมนุษย์เรียงต่อกันเป็นแนวยาว นี่คือคาตาคอมบ์แห่งปารีส หรือสุสานกระดูกใต้ดินที่เกิดจากปัญหาเมืองเก่าซึ่งแก้ไม่ตก

จุดเริ่มต้นไม่ได้มาจากความต้องการสร้างสถานที่สยองขวัญ ย้อนกลับไปปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 สุสานในกรุงปารีสหนาแน่นเกินรับไหว หลุมฝังศพใช้ซ้ำต่อเนื่องมาหลายร้อยปี โดยเฉพาะสุสานแซ็งต์-อินโนซ็องต์ซึ่งเป็นสุสานขนาดใหญ่กลางเมือง ปัญหาสุขอนามัยจากพื้นที่ฝังศพทำให้ทางการตัดสินใจย้ายกระดูกไปยังเหมืองหินปูนร้างใต้พื้นที่มงรูช นอกเขตเมืองในเวลานั้น

การย้ายระลอกแรกเกิดขึ้นระหว่างปี 1785–1787 ก่อนจะดำเนินต่อจากสุสานและโบสถ์หลายแห่งหลังการปฏิวัติฝรั่งเศส และมีการนำกระดูกเข้ามาเพิ่มเติมอีกในช่วงการปรับผังเมืองศตวรรษที่ 19 พื้นที่นี้ได้รับการประกอบพิธีเป็น “สุสานกระดูกเทศบาลปารีส” เมื่อ 7 เมษายน 1786 แล้วจึงค่อยได้ชื่อว่า คาตาคอมบ์ ตามสุสานใต้ดินของโรมัน

ตัวเลข “6 ล้านศพ” ที่พูดถึงกันบ่อยควรเข้าใจว่าเป็นค่าประมาณของจำนวนผู้ตาย ไม่ใช่รายชื่อที่นับได้ทีละคน แหล่งทางการของคาตาคอมบ์ระบุอย่างระมัดระวังว่าเป็นร่างของชาวปารีสหลายล้านคน ขณะที่รายงานการศึกษาปัจจุบันประเมินไว้ราว 5–6 ล้านคน กระดูกจำนวนมากมาจากสุสานหลายยุค จึงแทบไม่อาจระบุตัวบุคคลได้อีกแล้ว

อีกเรื่องที่มักเล่าคลาดเคลื่อนคือภาพอุโมงค์ยาว 300 กิโลเมตรพร้อมกระดูกตลอดเส้นทาง ความจริง เครือข่ายเหมืองเก่าใต้ปารีสมีพื้นที่กว้างใหญ่ แต่ส่วนที่เปิดให้เข้าชมเป็นเส้นทางประมาณ 1.5 กิโลเมตรเท่านั้น ใช้เวลาเดินราวหนึ่งชั่วโมง และต้องลงบันได 131 ขั้นก่อนเดินกลับขึ้น 112 ขั้น

กำแพงกระดูกที่เห็นเป็นระเบียบไม่ได้มีหน้าตาแบบนี้ตั้งแต่แรก ช่วงต้นศตวรรษที่ 19 เจ้าหน้าที่ชื่อ เอรีการ์ เดอ ตูรี จัดวางกระดูกใหม่ให้เป็นแนวสลับระหว่างกระดูกขายาวกับหัวกะโหลก ส่วนกระดูกชิ้นเล็กถูกกองอยู่ด้านหลัง เขายังเพิ่มเสาหิน แท่น และองค์ประกอบเชิงอนุสรณ์เพื่อให้สถานที่นี้เป็นพื้นที่รำลึก ไม่ใช่เพียงที่เก็บซากมนุษย์

คาตาคอมบ์จึงน่ากลัวเพราะมันจริงกว่านิยาย ทุกชิ้นคือร่องรอยของคนที่เคยมีชีวิตอยู่ในเมืองเดียวกัน การเดินผ่านอุโมงค์นี้ไม่ใช่การไปดูของแปลก แต่เป็นการเห็นวิธีที่มหานครรับมือกับความตาย โรคระบาด พื้นที่จำกัด และความทรงจำของผู้คนหลายล้านคนในคราวเดียว