ทำไมแป้นโทรศัพท์กับแป้นตัวเลขคอมพิวเตอร์เรียงเลขคนละทาง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เคยสังเกตไหมว่าเวลาโทรออก เราเห็นเลข 1 2 3 อยู่แถวบนสุด แต่พอเลื่อนมือไปที่ Numpad ข้างคีย์บอร์ดหรือเครื่องคิดเลข เลข 7 8 9 กลับขึ้นไปอยู่ข้างบนแทน เรื่องนี้ไม่ได้เกิดจากใครออกแบบพลาด แต่เป็นร่องรอยของประวัติศาสตร์คนละสาย

อุปกรณ์ทั้งสองชนิดรับข้อมูลเป็นตัวเลขเหมือนกัน ทว่าหน้าที่หลักต่างกัน เครื่องคิดเลขถูกพัฒนามาเพื่อการคำนวณซ้ำ ๆ ส่วนโทรศัพท์ต้องช่วยให้คนจำและกดชุดตัวเลขยาว ๆ ได้แม่นยำ จึงจบลงด้วยมาตรฐานคนละแบบ

คำตอบอยู่ที่ต้นทางและการทดสอบกับผู้ใช้

แป้นแบบเครื่องคิดเลขมาก่อนโทรศัพท์ปุ่มกดหลายสิบปี เครื่องบวกเลขเชิงกลยุคแรกเคยมีหน้าตาแป้นหลายแบบ บางรุ่นเรียงเป็นคอลัมน์ บางรุ่นมีสองแถว และบางรุ่นยังไม่มีปุ่ม 0 แยกต่างหากด้วยซ้ำ ต่อมาเครื่องบวกเลข Sundstrand ในปี 1914 ใช้ผัง 3 คูณ 3 ที่มี 7 8 9 อยู่บนสุด และ 0 อยู่ด้านล่าง ผังนี้ใช้งานด้วยมือเดียวได้สะดวกจนกลายเป็นรูปแบบที่เครื่องคิดเลขรุ่นหลังรับต่อมา

จึงมีคำอธิบายแพร่หลายว่าเลขต่ำอยู่ล่างเพราะกดบ่อยกว่า แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ได้ยืนยันเป็นข้อสรุปเดียวตรง ๆ เพราะเครื่องคำนวณแต่ละยุคมีผังต่างกันมาก เหตุผลที่ยืนยันได้ชัดกว่าคือ รูปแบบเครื่องคิดเลขค่อย ๆ ถูกทำให้เป็นมาตรฐานจากการใช้งานในงานบัญชีและเครื่องบวกเลข

ฝั่งโทรศัพท์เริ่มต้นใหม่ในช่วงที่ Bell Labs พัฒนาโทรศัพท์ปุ่มกด วิศวกรไม่ได้หยิบแป้นเครื่องคิดเลขมาใช้ทันที พวกเขาทดสอบรูปแบบจำนวนมาก ทั้งแบบสองแถว วงกลม แนวทแยง และแบบที่คล้ายเครื่องคิดเลข เพื่อดูความเร็ว ความแม่นยำ และความรู้สึกของผู้ใช้

ผลการศึกษาด้านปัจจัยมนุษย์ที่ตีพิมพ์ในปี 1960 ชี้ว่าผังที่เรียง 1 2 3 จากซ้ายไปขวาบนลงล่างเป็นตัวเลือกที่ผู้ใช้ตอบรับดี และเหมาะกับการกดหมายเลขโทรศัพท์มากกว่าในบริบทนั้น Bell System จึงใช้แป้น 3 คอลัมน์ 4 แถว โดยวาง 0 ไว้กึ่งกลางด้านล่าง ก่อนที่รูปแบบนี้จะติดอยู่กับโทรศัพท์บ้าน มือถือ และหน้าจอโทรออกมาจนถึงปัจจุบัน

ต่างกันได้ เพราะสมองจำหน้าที่ของมันคนละอย่าง

เมื่อเรามองโทรศัพท์ สมองคาดหวังการไล่เลขจาก 1 ลงไป 9 คล้ายการอ่านรายการ ส่วนเครื่องคิดเลขและ Numpad เชื่อมกับการคำนวณ จึงคุ้นกับเลข 7 อยู่ด้านบน แม้ทุกวันนี้จอสัมผัสจะออกแบบใหม่ได้หมด แต่การสลับผังทันทีอาจทำให้คนกดผิดมากกว่าช่วยให้ใช้งานดีขึ้น

สรุปคือ แป้นสองแบบไม่ได้มีทิศทางไหน “ถูกกว่า” กัน แป้นเครื่องคิดเลขสืบทอดธรรมเนียมจากเครื่องบวกเลข ส่วนแป้นโทรศัพท์เกิดจากการทดลองว่าผังใดเหมาะกับการกดเบอร์ของคนทั่วไป การเรียงเลขกลับหัวจึงเป็นตัวอย่างเล็ก ๆ ว่าของใช้ใกล้ตัวมักเก็บเหตุผลจากยุคก่อนเอาไว้เงียบ ๆ