สวีเดนมี 267,570 เกาะจริงหรือ? ทำไมตัวเลขนี้ถึงเอาไปเทียบอินโดนีเซียตรง ๆ ไม่ได้

ภาพประกอบเชิงแนวคิดเพื่อสื่อประเด็นเรื่องจำนวนเกาะของสวีเดนและอินโดนีเซีย ไม่ใช่แผนที่หรือสถิติทางการแบบครบถ้วน

ถ้าพูดคำว่า “ประเทศแห่งหมู่เกาะ” ชื่อที่หลายคนนึกถึงก่อนคงเป็นอินโดนีเซียหรือฟิลิปปินส์

ภาพจำแบบนั้นก็สมเหตุสมผล

อินโดนีเซียมีเกาะมากกว่า 17,000 เกาะ และภูมิประเทศของประเทศก็ประกอบด้วยหมู่เกาะขนาดใหญ่ที่ทอดตัวอยู่ระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับแปซิฟิก

แต่ถ้าเปลี่ยนคำถามเป็น

“ประเทศไหนถูกยกว่ามีจำนวนเกาะมากที่สุดในโลก?”

ชื่อที่โผล่ขึ้นมากลับอยู่ไกลถึงยุโรปเหนือ

สวีเดน

Statistics Sweden หรือ SCB บันทึกจำนวนเกาะไว้ถึง 267,570 เกาะ

ตัวเลขต่างจากอินโดนีเซียมหาศาลจนเกิดคำถามทันทีว่า

สวีเดนไปซ่อนเกาะสองแสนกว่าแห่งไว้ตรงไหน?

คำตอบอยู่ที่สิ่งหนึ่งซึ่งมักหายไปเวลาเราอ่าน “อันดับโลก”

นั่นคือ “วิธีนับ”

267,570 เกาะของสวีเดนไม่ได้หมายถึงเกาะแบบบาหลีสองแสนกว่าแห่ง

ถ้านึกภาพสวีเดนแล้วพยายามจินตนาการว่าชายฝั่งเต็มไปด้วยเกาะขนาดใหญ่หลายแสนเกาะ ภาพนั้นจะทำให้เข้าใจผิดทันที

ข้อมูลของ SCB ระบุว่าเพียงประมาณ 38% ของเกาะทั้งหมดเป็นเกาะในทะเล ส่วนที่เหลือรวมพื้นที่ดินที่ถูกน้ำล้อมรอบในทะเลสาบและแหล่งน้ำภายในประเทศด้วย

จุดสำคัญคือ สถิตินี้ใช้ฐานข้อมูลแผนที่ที่ละเอียดมาก

SCB ให้นิยามพื้นฐานของเกาะว่าเป็นพื้นที่ดินที่ถูกน้ำล้อมรอบ และข้อมูลยังสามารถครอบคลุมพื้นที่เล็กมาก รวมถึงพื้นที่บางประเภทที่เกิดจากแหล่งน้ำซึ่งมนุษย์สร้างขึ้นด้วย

เกาะที่เล็กที่สุดในชุดข้อมูลดังกล่าวมีพื้นที่เพียง 9 ตารางเมตร

แค่รายละเอียดนี้ก็เปลี่ยนภาพในหัวทันที

267,570 จึงไม่ได้หมายถึงเกาะที่มีชายหาด ท่าเรือ บ้านพัก หรือหมู่บ้านอยู่ทุกแห่ง

หลายแห่งอาจเป็นเพียงผืนดินเล็ก ๆ กลางทะเลสาบหรือพื้นที่น้ำ

และเมื่อประเทศหนึ่งมีทั้งทะเลสาบจำนวนมาก ชายฝั่งเว้าแหว่ง รวมถึงหมู่เกาะเล็ก ๆ พร้อมฐานข้อมูลแผนที่ที่สามารถมองเห็นรายละเอียดระดับนั้น ตัวเลขก็เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

หลักฐานอีกอย่างที่ช่วยให้เห็นขนาดจริงของเรื่องนี้คือ จากเกาะทั้งหมดที่ SCB นับไว้ มีเพียง 984 เกาะที่มีประชากรถาวร ในข้อมูลปี 2013 หรือประมาณ 0.4% เท่านั้น

เกาะส่วนใหญ่จึงไม่ได้เป็นชุมชน

มันเป็น “พื้นที่ดินที่เข้าเกณฑ์เกาะ”

และความต่างระหว่างสองประโยคนี้สำคัญมาก

อินโฟกราฟิกสรุปแนวคิดว่า จำนวนเกาะของแต่ละประเทศไม่ควรเทียบตรง ๆ โดยไม่ดูนิยาม แหล่งข้อมูล และวิธีนับ

อินโดนีเซียไม่ได้ถือไม้บรรทัดแบบเดียวกัน

หันกลับมาดูอินโดนีเซีย ตัวเลขทางการที่ Badan Informasi Geospasial หรือ BIG ใช้ในแผนที่ประเทศฉบับปี 2025 อยู่ที่ 17,380 เกาะ

แต่กระบวนการนับของอินโดนีเซียมีบริบทต่างออกไป

BIG ใช้เกณฑ์ของเกาะธรรมชาติที่ถูกน้ำล้อมรอบและยังอยู่เหนือระดับน้ำขณะน้ำขึ้นสูง รวมทั้งมีงานสำรวจชื่อและพิกัดทางภูมิศาสตร์ประกอบ

ตรงนี้ทำให้การเอาตัวเลขสองประเทศมาตั้งข้างกันต้องระวัง

ฝั่งหนึ่งคือฐานข้อมูลแผนที่สวีเดนที่สามารถนับพื้นที่ดินขนาดเล็กมาก รวมเกาะตามทะเลสาบและแหล่งน้ำภายในประเทศ

อีกฝั่งหนึ่งคือระบบข้อมูลเกาะของอินโดนีเซียที่ผูกกับภูมิศาสตร์ของประเทศหมู่เกาะ การตรวจสอบ และการบันทึกพิกัด

ดังนั้น 267,570 กับ 17,380 ไม่ควรถูกตีความเป็นการแข่งขันที่ทุกฝ่ายถือไม้บรรทัดอันเดียวกัน

นี่ไม่ได้แปลว่าตัวเลขของสวีเดนผิด

และไม่ได้แปลว่าอินโดนีเซียนับไม่ครบ

แต่หมายความว่า ก่อนใช้ตัวเลขทำอันดับ เราต้องรู้ก่อนว่าแต่ละชุดข้อมูลเรียกอะไรว่า “เกาะ”

ปัญหานี้ไม่ได้เกิดเฉพาะสองประเทศ

ฐานข้อมูลเกาะระดับโลกเองก็ต้องกำหนดเกณฑ์ขนาดและวิธีจำแนกพื้นที่ดิน และไม่มีเส้นแบ่งสากลแบบเดียวที่ทำให้ทุกฐานข้อมูลนับเกาะขนาดใหญ่ เกาะเล็ก หรือพื้นที่ดินจิ๋วออกมาเหมือนกันทั้งหมด

นั่นเป็นเหตุผลว่าทำไมค้นคำถามเดียวกันจากหลายแห่งแล้วอาจพบตัวเลขไม่ตรงกัน

ไม่ใช่ทุกครั้งที่มีใคร “นับผิด”

บางครั้งพวกเขาเพียง “นับคนละแบบ”

แล้วประโยค “สวีเดนมีเกาะมากที่สุดในโลก” ใช้ได้ไหม?

ใช้ได้ ถ้าเราเข้าใจเงื่อนไขของมัน

Visit Sweden ยังเผยแพร่ตัวเลข 267,570 เกาะ และนำเสนอว่าสวีเดนมีจำนวนเกาะมากกว่าประเทศอื่น

แต่ตัวเลขหลักจาก SCB เป็นสถิติที่อ้างอิงข้อมูลปี 2013 และ SCB เองก็เคยเตือนว่า การเปลี่ยนคุณภาพและความละเอียดของข้อมูลทำให้จำนวนเกาะที่ตรวจพบเปลี่ยนไป จึงไม่ควรนำสถิติต่างยุคมาเปรียบเทียบตรง ๆ โดยไม่ดูวิธีผลิตข้อมูล

รายละเอียดนี้น่าสนใจมากกว่าตัวเลขอันดับ 1 เสียอีก

เพราะมันแสดงว่า “จำนวนเกาะ” ไม่ได้เป็นตัวเลขที่ธรรมชาติเขียนติดไว้บนประเทศแล้วมนุษย์มีหน้าที่แค่นับ

เราต้องตัดสินก่อนว่า

พื้นที่เล็กแค่ไหนจะนับ
เกาะในทะเลสาบนับหรือไม่
พื้นที่ที่เกิดจากคลองนับหรือไม่
ต้องมีชื่อหรือไม่
ต้องใหญ่ขั้นต่ำเท่าไร
และแผนที่ละเอียดพอจะมองเห็นมันหรือยัง

เปลี่ยนเงื่อนไขเพียงข้อเดียว ผลรวมก็อาจเปลี่ยน

เพราะฉะนั้น ถ้ามีคนถามว่า

“ประเทศไหนถูกยกว่ามีเกาะมากที่สุด?”

คำตอบที่ใช้กันอยู่คือ

สวีเดน — 267,570 เกาะ

แต่ถ้าถามว่า

“งั้นสวีเดนมีหมู่เกาะแบบอินโดนีเซียมากกว่าสิบเท่าใช่ไหม?”

ตรงนี้ตอบว่า ไม่ใช่

อินโดนีเซียยังเป็นประเทศหมู่เกาะที่ภูมิประเทศ สังคม การคมนาคม และการปกครองผูกกับเกาะขนาดใหญ่จำนวนมหาศาล

ส่วนตัวเลขของสวีเดนกำลังสะท้อนอีกเรื่องหนึ่ง

ทั้งภูมิประเทศที่เต็มไปด้วยน้ำ และความสามารถของฐานข้อมูลในการมองเห็นพื้นที่ดินเล็ก ๆ แล้วจัดมันเข้าไปอยู่ในคำว่า “เกาะ”

สถิตินี้จึงไม่ได้บอกแค่ว่าประเทศไหนมีเกาะมากกว่า แต่กำลังเตือนว่า เมื่อเราเปลี่ยน “ไม้บรรทัดที่ใช้วัด” อันดับของโลกก็เปลี่ยนตามได้เหมือนกัน

เรียบเรียงโดย: พีรพัฒน์ พีพี