แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านจังหวัดใดบ้างตลอดสาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เรือแล่นทวนน้ำในกรุงเทพฯ เพียงไม่กี่กิโลเมตร ภาพสองฝั่งก็เปลี่ยนจากตึกสูงและท่าเรือเป็นชุมชนเก่า วัด นาข้าว และประตูระบายน้ำ นั่นทำให้แม่น้ำเจ้าพระยาไม่ได้เป็นแค่แม่น้ำของเมืองหลวง แต่เป็นทางน้ำที่เชื่อมชีวิตคนภาคกลางต่อเนื่องตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปากอ่าว

จุดเริ่มของแม่น้ำอยู่ที่ปากน้ำโพ จังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งแม่น้ำปิงกับแม่น้ำน่านมาบรรจบกัน ก่อนที่สายน้ำจะไหลลงใต้สู่จังหวัดสมุทรปราการ ระยะทางของลำน้ำหลักราว 372 กิโลเมตร

หากนับตามแนวแม่น้ำสายหลัก เส้นทางนี้ผ่าน 10 จังหวัด ได้แก่ นครสวรรค์ อุทัยธานี ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง พระนครศรีอยุธยา ปทุมธานี นนทบุรี กรุงเทพมหานคร และสมุทรปราการ จึงเป็นที่มาของคำเรียกที่ว่าเจ้าพระยาเป็นแม่น้ำสายเดียวที่โยงพื้นที่มากถึง 10 จังหวัด

แต่คำว่า “ผ่าน” ไม่ได้หมายความว่าลำน้ำไหลกลางจังหวัดทุกแห่ง บางช่วงทำหน้าที่เป็นแนวเขตจังหวัด บางช่วงมีแม่น้ำสาขาและคลองแยกออกไปหล่อเลี้ยงพื้นที่อีกทอดหนึ่ง โดยเฉพาะช่วงที่ราบภาคกลางซึ่งเครือข่ายน้ำเชื่อมโยงกันหนาแน่น

ความสำคัญของเจ้าพระยาจึงอยู่ที่การเป็นแกนรับและส่งน้ำของที่ราบลุ่มภาคกลาง น้ำจากตอนบนไหลลงมารวมกับน้ำสาขาหลายสาย ก่อนส่งต่อสู่พื้นที่เกษตร ชุมชน อุตสาหกรรม และเมืองใหญ่ นาข้าวริมคลองจำนวนมากไม่ได้รับน้ำจากแม่น้ำโดยตรง แต่พึ่งระบบทดน้ำและคลองส่งน้ำที่แตกแขนงจากมัน

จุดควบคุมสำคัญคือเขื่อนเจ้าพระยาที่อำเภอสรรพยา จังหวัดชัยนาท เขื่อนแห่งนี้เป็นเขื่อนทดน้ำ ไม่ใช่อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ หน้าที่หลักคือยกระดับน้ำและกระจายน้ำเข้าสู่คลองชลประทานฝั่งตะวันออกและตะวันตกของลุ่มน้ำ

ในฤดูน้ำหลาก การจัดการจึงไม่ใช่เพียงเปิดหรือปิดประตูเขื่อน เพราะยังต้องคำนึงถึงปริมาณน้ำเหนือเขื่อน น้ำจากลำน้ำสาขา พื้นที่รับน้ำ และผลกระทบต่อชุมชนท้ายเขื่อน ข้อมูลของเทศบาลตำบลสรรพยาระบุว่าเขื่อนมีช่องระบายน้ำ 16 ช่อง และมีศักยภาพระบายน้ำผ่านเขื่อนสูงสุดราว 3,300 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ขณะที่การปล่อยน้ำต้องควบคุมตามสถานการณ์เพื่อจำกัดผลกระทบต่อพื้นที่ลุ่มต่ำริมแม่น้ำ

ดังนั้น สถิติ 10 จังหวัดและ 372 กิโลเมตรจึงบอกขนาดของแม่น้ำเจ้าพระยาได้เพียงส่วนหนึ่ง สิ่งที่เห็นชัดกว่า คือทุกการเปลี่ยนแปลงของน้ำในสายหลักสามารถส่งผลต่อผู้คนตลอดเส้นทาง ตั้งแต่นครสวรรค์จนถึงปากอ่าวไทย การบริหารน้ำที่ดีจึงต้องมองทั้งลุ่มน้ำ ไม่ใช่มองเฉพาะจุดใดจุดหนึ่ง