ลู่วิ่งฟิตเนสเคยเป็นเครื่องลงโทษนักโทษจริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นคนวิ่งบนลู่วิ่งในฟิตเนส ภาพที่คุ้นตาคือการเผาผลาญแคลอรี ฟังเพลง หรือแข่งกับตัวเลขบนหน้าจอ แต่เมื่อย้อนกลับไปอังกฤษช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 คำว่า treadmill เคยทำให้คนในเรือนจำรู้สึกต่างออกไปมาก เพราะมันคือเครื่องจักรสำหรับงานหนักที่ถูกใช้เป็นส่วนหนึ่งของการลงโทษ

คำตอบคือ จริง แต่หน้าตาและหน้าที่ของมันไม่เหมือนลู่วิ่งไฟฟ้าในปัจจุบันเลย เครื่องนั้นเรียกว่า penal treadmill หรือ treadwheel เป็นวงล้อไม้ขนาดใหญ่ที่มีขั้นบันไดติดอยู่ด้านนอก นักโทษต้องเหยียบก้าวขึ้นต่อเนื่อง ขณะที่น้ำหนักตัวของทุกคนช่วยหมุนวงล้อไปเรื่อย ๆ ความรู้สึกจึงคล้ายต้องเดินขึ้นบันไดที่ไม่มีวันถึงชั้นบน

ต้นทางของแนวคิดนี้อยู่ราวปี ค.ศ. 1817 เมื่อวิศวกรอังกฤษ วิลเลียม คับบิตต์ ได้รับโจทย์ให้หาวิธีจัดการนักโทษที่ถูกมองว่าอยู่ว่างในเรือนจำเมืองบิวรีเซนต์เอดมันดส์ เขานำเทคโนโลยีวงล้อที่มนุษย์หรือสัตว์ใช้สร้างกำลังสำหรับเครนและโรงสีมาปรับใหม่ แล้วทำให้คนจำนวนมากขึ้นไปเหยียบได้พร้อมกัน

จุดที่ทำให้มันหนักกว่าการเดินทั่วไปคือการกลับด้านของวงล้อ นักโทษไม่ได้เดินอยู่ภายในเหมือนล้อแฮมสเตอร์ แต่ต้องปีนขั้นไม้ด้านนอก การออกแบบนี้ทำให้ผู้คุมมองเห็นคนงานได้ง่าย และบังคับให้ขาต้องยกตัวขึ้นซ้ำ ๆ ในจังหวะเดียวกัน ผู้คิดค้นเสนอว่ากำลังจากเครื่องอาจนำไปบดเมล็ดพืชหรือขับเครื่องทอผ้าได้

เครื่องต้นแบบปรากฏในเรือนจำที่บิวรีเซนต์เอดมันดส์และบริกซ์ตันภายในปี ค.ศ. 1819 จากนั้นแพร่เร็วมาก ภายในปี ค.ศ. 1824 อังกฤษมี treadwheel อย่างน้อย 54 แห่งในเรือนจำ หลักคิดของยุคนั้นคือ งานที่เหนื่อยและเป็นมาตรฐานเดียวกันสำหรับทุกคนจะช่วยสร้างวินัยได้

แต่ภาพความเป็นจริงไม่ได้เรียบร้อยแบบในทฤษฎี รายงานภายหลังพบผลกระทบต่อร่างกาย เช่น ไส้เลื่อน ปัญหาปอด และอาการปวดตามข้อ บางแห่งเครื่องสร้างไม่ดีจนเกิดอุบัติเหตุร้ายแรง ขณะเดียวกันประโยชน์เชิงเศรษฐกิจก็ค่อย ๆ หายไป เมื่อโรงงานอุตสาหกรรมผลิตพลังงานได้มีประสิทธิภาพกว่ากำลังคนในเรือนจำ หลายเครื่องจึงไม่ได้บดข้าวหรือขับเครื่องจักรจริง เหลือเพียงการใช้แรงเพื่อให้เหนื่อย

ประโยคที่ว่า “กฎหมายสิทธิมนุษยชนสั่งแบนลู่วิ่ง” จึงเป็นการเล่าแบบย่อเกินไป สิ่งที่เกิดขึ้นใกล้เคียงกว่าคือสังคมและระบบเรือนจำค่อย ๆ ตั้งคำถามต่อการลงโทษที่ทำร้ายร่างกายและแทบไม่ช่วยฟื้นฟูชีวิต เมื่อประโยชน์ของเครื่องหมดลง ความชอบธรรมของมันก็ลดลงตามไปด้วย

ลู่วิ่งสมัยใหม่จึงไม่ได้เป็นเครื่องเดิมที่ถูกย้ายจากคุกเข้าฟิตเนสโดยตรง แต่มันรับชื่อและหลักการพื้นฐานของการก้าวอยู่กับที่มาใช้ในบริบทใหม่ ความต่างสำคัญอยู่ที่ สิทธิในการหยุด คนออกกำลังกายเลือกความเร็ว เลือกระยะเวลา และกดหยุดได้เอง ขณะที่นักโทษบน treadwheel ไม่มีอำนาจต่อรองแบบนั้น

เรื่องนี้ทำให้ลู่วิ่งธรรมดาดูมีประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่ไม่น้อย เครื่องที่วันนี้หลายคนยอมจ่ายเงินเพื่อใช้ อดีตเคยเป็นสัญลักษณ์ของงานหนัก การควบคุม และคำถามใหญ่เรื่องการลงโทษว่าเป้าหมายควรเป็นการทำให้คนทรมาน หรือการเปิดโอกาสให้กลับไปใช้ชีวิตได้ดีขึ้น