มาตรา 157 ในไทย ใช้กับใครและผิดเมื่อใด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นข่าวเจ้าหน้าที่รัฐถูกแจ้งข้อหาตามมาตรา 157 หลายคนมักเข้าใจว่า แค่ทำงานช้า ตัดสินใจพลาด หรือออกคำสั่งที่ประชาชนไม่พอใจ ก็เข้าข่ายอาญาทันที แต่กฎหมายมาตรานี้มีเงื่อนไขมากกว่านั้น

มาตรา 157 คือกฎหมายเรื่องอะไร

มาตรา 157 อยู่ในประมวลกฎหมายอาญา หมวดความผิดต่อเจ้าพนักงาน ใช้กับ เจ้าพนักงาน ไม่ได้ใช้กับประชาชนทั่วไปหรือพนักงานเอกชนตามปกติ เนื้อหาหลักคือ เจ้าพนักงานปฏิบัติหน้าที่หรือละเว้นหน้าที่โดยมิชอบเพื่อให้ผู้อื่นเสียหาย หรือปฏิบัติหรือละเว้นหน้าที่โดยทุจริต

โทษตามบทบัญญัติปัจจุบันคือจำคุกตั้งแต่ 1 ปีถึง 10 ปี หรือปรับตั้งแต่ 20,000 ถึง 200,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

คำว่าเจ้าพนักงานสำคัญตรงไหน

จุดแรกที่ต้องดูคือ ผู้ถูกกล่าวหาเป็นเจ้าพนักงานตามความหมายของกฎหมายหรือไม่ และเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นหน้าที่ราชการของเขาจริงหรือเปล่า จึงไม่ควรเหมารวมว่าคนทำงานในองค์กรที่เกี่ยวกับรัฐทุกคนจะอยู่ในมาตรา 157 เสมอ ต้องดูตำแหน่ง อำนาจ และกฎหมายเฉพาะของหน่วยงานนั้นประกอบกัน

อีกจุดคือการกระทำต้องเกี่ยวกับ “หน้าที่” เช่น การอนุมัติ ออกคำสั่ง ตรวจสอบ รับเรื่อง หรือดำเนินการที่กฎหมายและระเบียบกำหนดไว้ ไม่ใช่การกระทำส่วนตัวที่ไม่มีความเกี่ยวข้องกับอำนาจหน้าที่

ผิดพลาดในการทำงาน ไม่เท่ากับผิดมาตรา 157

มาตรานี้แยกได้เป็นสองทาง ทางแรกคือทำหรืองดทำหน้าที่โดยมิชอบ เพื่อให้บุคคลใดเสียหาย เช่น สมมติว่าเจ้าหน้าที่จงใจดองเรื่องของผู้ยื่นคำขอเพราะต้องการกลั่นแกล้งให้เสียสิทธิ ไม่ใช่แค่ทำงานล่าช้าเพราะงานล้นหรือเข้าใจกฎระเบียบคลาดเคลื่อน

ทางที่สองคือทำหรืองดทำหน้าที่โดยทุจริต ซึ่งมุ่งที่การใช้อำนาจหน้าที่อย่างไม่สุจริต กรณีนี้จึงต่างจากความผิดทางวินัย ความรับผิดทางละเมิด หรือคำสั่งทางปกครองที่ศาลภายหลังเพิกถอน การตัดสินใจที่ไม่ถูกต้องอาจมีผลตามกฎหมายด้านอื่นได้ แต่ยังไม่ใช่เหตุให้เป็นความผิดอาญาตามมาตรา 157โดยอัตโนมัติ

ทำไมคำว่า “ละเว้น” จึงถูกพูดถึงบ่อย

กฎหมายไม่ได้มองเฉพาะการออกคำสั่งผิดเท่านั้น การไม่ทำในสิ่งที่มีหน้าที่ต้องทำก็อาจถูกตรวจสอบได้เช่นกัน แต่ต้องพิสูจน์ให้ได้ก่อนว่ามีหน้าที่นั้นอยู่จริง มีการละเว้น และเข้าองค์ประกอบเรื่องการกลั่นแกล้งให้เกิดความเสียหายหรือการทุจริต ไม่ใช่ใช้ความรู้สึกว่าหน่วยงานตอบช้าหรือบริการไม่ดีเพียงอย่างเดียว

ถ้าคิดว่าตนได้รับผลกระทบควรเริ่มอย่างไร

เก็บเอกสารคำขอ หนังสือตอบกลับ วันเวลา ชื่อผู้เกี่ยวข้อง และหลักฐานการติดตามเรื่องให้ครบก่อน เพราะข้อเท็จจริงว่าใครมีหน้าที่อะไร ทำอะไร หรืองดทำอะไร เป็นหัวใจของการพิจารณา หากเรื่องมีผลต่อสิทธิสำคัญหรือมีข้อพิพาทอยู่แล้ว ควรปรึกษาทนายหรือหน่วยงานรับเรื่องร้องเรียนที่เกี่ยวข้องเพื่อเลือกช่องทางให้ตรงกับลักษณะปัญหา

สรุปสั้น ๆ มาตรา 157 เป็นบทลงโทษการใช้อำนาจรัฐโดยมิชอบในระดับอาญา ไม่ใช่ป้ายที่ติดได้กับทุกความผิดพลาดของเจ้าหน้าที่ การบอกว่า “เข้ามาตรา 157” จึงต้องมีข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานรองรับ ไม่ควรสรุปจากข่าวหรือความไม่พอใจเพียงด้านเดียว