เพชรเกิดจากถ่านหินหรือหินหนืดใต้โลกกันแน่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เพชรเม็ดใสที่วางอยู่บนแหวน ดูห่างไกลจากก้อนถ่านดำ ๆ จนแทบไม่น่าเชื่อว่าทั้งคู่มีคาร์บอนเป็นส่วนประกอบเหมือนกัน แต่เรื่องเล่าที่ว่าเอาถ่านหินไปกดทับนานพอก็จะกลายเป็นเพชรนั้น เป็นภาพจำที่คลาดเคลื่อนจากธรณีวิทยาของโลกพอสมควร

ถ่านหินเกิดจากซากพืชสะสมตัวใกล้ผิวโลก ส่วนเพชรธรรมชาติส่วนใหญ่ก่อตัวลึกลงไปใน ชั้นเนื้อโลก หรือแมนเทิล ราว 150 กิโลเมตรขึ้นไป ภายใต้อุณหภูมิและความดันสูงมาก คาร์บอนในของไหลหรือหินหลอมเหลวใต้พิภพจึงเรียงตัวเป็นผลึกที่แข็งมาก

อายุมันไม่เข้ากับเรื่องถ่านหิน

หลักฐานสำคัญคืออายุของเพชรจำนวนมากเก่าแก่ระดับ 1–3 พันล้านปี ขณะที่พืชบกยุคแรก ๆ ซึ่งเป็นต้นทางของซากพืชสำหรับสร้างถ่านหิน เพิ่งปรากฏบนโลกเมื่อราว 450 ล้านปีก่อน ถ่านหินจึงเกิดช้ากว่าเพชรส่วนใหญ่ที่มนุษย์ขุดพบอยู่มาก

ถ่านหินเองมักอยู่ในชั้นหินตะกอนตื้น ๆ ใกล้ผิวโลก ไม่ได้เดินทางลงไปถึงสภาพแวดล้อมลึกและร้อนแบบที่ผลึกเพชรเสถียรได้ง่าย นักวิจัยจากสถาบันอัญมณีศาสตร์อเมริกาอธิบายว่า เพชรจำนวนมากเกิดจากของไหลที่พาคาร์บอนเคลื่อนผ่านแมนเทิล ไม่ใช่การบีบก้อนคาร์บอนแข็งอย่างถ่านหินให้กลายรูปตรง ๆ

ดังนั้น ถ้าจะเลือกเพียงสองตัวเลือก คำตอบที่ใกล้ที่สุดคือ เพชรกำเนิดลึกใต้โลก ไม่ได้เกิดจากถ่านหิน แต่ก็ไม่ควรจินตนาการว่าเป็นหยดหินหนืดที่เย็นตัวแล้วกลายเป็นเพชรทันที การตกผลึกเกิดในสภาวะเฉพาะของแมนเทิลก่อน แล้วจึงมีหินหนืดชนิดพิเศษเข้ามามีบทบาทในช่วงพามันขึ้นสู่ผิวโลก

ภูเขาไฟไม่ได้สร้างเพชรตอนปะทุ

หลังเพชรก่อตัวและเก็บอยู่ลึกใต้พื้นทวีปเก่าแก่ มันต้องอาศัยการปะทุจากแหล่งลึกอย่างรวดเร็วเพื่อหนีขึ้นมา หินอัคนีที่นักธรณีวิทยามองหาเป็นพิเศษเรียกว่า คิมเบอร์ไลต์ และบางแหล่งเป็นแลมโพรไอต์ การปะทุเหล่านี้พาเศษหินจากแมนเทิลรวมถึงเพชรขึ้นมาสะสมเป็นปล่องหรือท่อหิน

ความเร็วมีความหมายมาก เพราะเมื่อสภาพความดันเปลี่ยนไป เพชรมีโอกาสแปรสภาพกลับเป็นกราไฟต์ได้ หากขึ้นมาอย่างช้าเกินไป บทความของ Smithsonian อธิบายว่าการพุ่งขึ้นของท่อคิมเบอร์ไลต์อาจเกิดภายในเวลาไม่กี่ชั่วโมง จึงช่วยรักษาโครงผลึกเพชรไว้จนมาถึงบริเวณที่มนุษย์เข้าถึงได้

เพชรคือบันทึกจากใต้พื้นโลก

หินคิมเบอร์ไลต์ไม่ได้มีเพชรทุกท่อ และต่อให้พบเพชรก็ไม่ได้แปลว่าคุ้มค่าต่อการทำเหมือง เพชรที่หลุดออกจากท่อหินเดิมยังอาจถูกน้ำและการกัดเซาะพาไปสะสมในตะกอนตามลำน้ำหรือชายฝั่งได้อีกทอดหนึ่ง

เสน่ห์ของเพชรจึงไม่ได้อยู่แค่ความแวววาว มันเป็นคาร์บอนที่ผ่านสภาพแวดล้อมซึ่งเราเจาะไปไม่ถึง และบางเม็ดเก็บร่องรอยของของไหลกับแร่จากแมนเทิลเอาไว้ด้วย ถ่านหินกับเพชรมีธาตุร่วมกันจริง แต่ประวัติการเกิดของทั้งคู่คนละเส้นทางอย่างชัดเจน