สาหร่ายที่เรากินจัดเป็นพืชหรือโปรทิสต์

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หยิบสาหร่ายอบกรอบขึ้นมากินทีละแผ่น หลายคนคงนึกภาพว่ากำลังกิน “ผักจากทะเล” อยู่ไม่น้อย เพราะมันสีเขียว เติบโตด้วยแสงแดด และพบเกาะอยู่ตามโขดหินหรือใต้ผิวน้ำ แต่คำว่าสาหร่ายที่ใช้กันในชีวิตประจำวันซ่อนความซับซ้อนทางชีววิทยาไว้เยอะกว่าที่เห็น

สิ่งที่ทำให้สับสนคือสาหร่ายมีรูปร่างคล้ายต้นไม้ได้ บางชนิดเป็นแผ่น บางชนิดเป็นพุ่ม บางชนิดยาวเป็นสายคล้ายป่าใต้น้ำ แต่โครงสร้างเหล่านั้นไม่ใช่ราก ลำต้น และใบแท้แบบพืชบก สาหร่ายทะเลขนาดใหญ่มีส่วนยึดเกาะกับหิน มีแกน และมีแผ่นรับแสง ทว่าหน้าที่และการสร้างเนื้อเยื่อไม่เหมือนอวัยวะของพืชบกเสียทีเดียว

คำว่า “สาหร่าย” ไม่ใช่ชื่อกลุ่มเดียว

ถ้าถามให้ตรงที่สุด สาหร่ายไม่ใช่ทั้ง “พืชใต้น้ำ” ทั้งหมด และก็ไม่ใช่ “โปรทิสต์” ทั้งหมดเช่นกัน คำนี้เป็นชื่อเรียกรวมของสิ่งมีชีวิตหลายสายวิวัฒนาการที่มักสังเคราะห์แสงและอาศัยในน้ำหรือบริเวณชื้น จึงไม่สามารถเอาไปใส่ในกล่องอนุกรมวิธานใบเดียวได้

การแบ่งแบบตำราเก่ามักวางสาหร่ายจำนวนมากไว้ในอาณาจักรโปรทิสต์ เพราะเป็นยูคาริโอตที่ไม่เข้าพวกพืช สัตว์ หรือราอย่างชัดเจน แต่ระบบจัดจำแนกสมัยใหม่ใช้ความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการมากขึ้น จึงมองว่า “โปรทิสต์” เองก็เป็นคำเรียกรวมที่ไม่ได้เป็นกิ่งเดียวของต้นไม้ชีวิต

สาหร่ายสีแดงที่ใช้ทำโนริหรือสาหร่ายแผ่น สาหร่ายสีน้ำตาลอย่างเคลป์ และสาหร่ายสีเขียว จึงเป็นญาติกันห่างกว่าที่หน้าตาบอก บางสายอยู่ใกล้พืชบกมาก โดยเฉพาะสาหร่ายสีเขียว ขณะที่สาหร่ายสีแดงและสาหร่ายสีน้ำตาลก็มีประวัติวิวัฒนาการต่างกันออกไป

ยังมี “สาหร่าย” ที่ไม่ใช่ยูคาริโอตด้วย

ความยุ่งยากเพิ่มขึ้นอีกขั้นเมื่อคนทั่วไปเรียกไซยาโนแบคทีเรียว่า “สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน” แม้มันสังเคราะห์แสงได้และทำให้น้ำเขียวเป็นคราบ แต่มันเป็นแบคทีเรีย ไม่ใช่พืช และไม่ใช่โปรทิสต์ การแยกเรื่องนี้สำคัญ เพราะบางชนิดก่อการบานของสาหร่ายที่สร้างสารพิษได้ จึงไม่ควรเหมารวมว่าสีเขียวในน้ำทุกอย่างเป็นสาหร่ายกินได้

ดังนั้น ถ้าเห็นคำว่า algae ในฉลากอาหาร งานวิจัย หรือข่าวสิ่งแวดล้อม ต้องดูต่อว่าเขาหมายถึงกลุ่มไหน คำเดียวกันอาจหมายถึงสาหร่ายทะเลขนาดใหญ่ที่เอาไปทำอาหาร หรือหมายถึงสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวล่องลอยอยู่ในน้ำก็ได้

จิ๋วมาก แต่มีผลกับอากาศทั้งโลก

บทบาทของสาหร่ายที่น่าทึ่งที่สุดไม่ได้อยู่ในถุงขนม แต่อยู่ในทะเลเปิด แพลงก์ตอนที่สังเคราะห์แสง รวมทั้งสาหร่ายจิ๋ว พืช และแบคทีเรียบางชนิด ใช้แสง คาร์บอนไดออกไซด์ และสารอาหารเพื่อสร้างพลังงาน แล้วปล่อยออกซิเจนออกมา

องค์การ NOAA ระบุว่า มหาสมุทรมีส่วนต่อการผลิตออกซิเจนของโลกประมาณครึ่งหนึ่ง โดยส่วนใหญ่เกิดจากแพลงก์ตอนในทะเล และชี้ด้วยว่าตัวเลขนี้เปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล อุณหภูมิ และสารอาหารในน้ำ จึงไม่ควรสรุปแบบตายตัวว่า “สาหร่ายทุกชนิดผลิตออกซิเจนมากกว่าต้นไม้บนบก”

คำตอบสุดท้ายจึงคือ สาหร่ายที่เรากินไม่ได้เป็นพืชบก และคำว่าโปรทิสต์ก็อธิบายได้เพียงบางกลุ่มเท่านั้น สาหร่ายคือชื่อสามัญของสิ่งมีชีวิตหลายสายที่มีความสามารถคล้ายกัน การมองให้ละเอียดขึ้นทำให้สาหร่ายแผ่นเล็ก ๆ ในมือเราเชื่อมไปถึงความหลากหลายของชีวิตใต้ทะเล และระบบที่ช่วยรักษาสมดุลของบรรยากาศโลกได้จริง