อากาศหนาวติดลบของไทยเกิดขึ้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้าตรู่ในทุ่งนาที่อากาศแห้งจัด เสียงหญ้าเสียดสีกันเบา ๆ ขณะที่ไอน้ำจากลมหายใจลอยให้เห็นอยู่ตรงหน้า หากยอดหญ้าและฟางมีเกล็ดสีขาวเกาะเต็มแปลง ภาพนั้นชวนให้รู้สึกเหมือนเมืองไทยกำลังเข้าใกล้ฤดูหิมะ

เกล็ดสีขาวแบบนี้มักเป็นน้ำค้างแข็งหรือน้ำค้างที่จับตัวเป็นผลึกน้ำแข็ง ไม่ใช่หิมะที่ตกลงมาจากก้อนเมฆ อากาศต้องเย็นจนผิวพืชสูญเสียความร้อนมากกว่าที่ได้รับ โดยเฉพาะช่วงคืนฟ้าเปิด ลมอ่อน และความชื้นใกล้พื้นพอเหมาะ

บันทึกที่ทำให้อากาศหนาวของไทยถูกพูดถึงมาจนถึงวันนี้เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2517 สถานีอุตุนิยมวิทยาเกษตรในจังหวัดสกลนครวัดอุณหภูมิต่ำสุดได้ −1.4 องศาเซลเซียส ตัวเลขนี้อยู่ในชุดสถิติอุณหภูมิพื้นราบช่วง พ.ศ. 2494–2559 ที่เผยแพร่โดยศูนย์ภูมิอากาศ สำนักพัฒนาอุตุนิยมวิทยา กรมอุตุนิยมวิทยา

−1.4 องศาฯ เกิดขึ้นที่ไหน

ค่าดังกล่าวผูกกับสถานีตรวจอากาศในอำเภอเมืองสกลนคร จึงเป็นการวัดอากาศบริเวณพื้นราบ ไม่ใช่ยอดดอย ยอดภู หรือพื้นที่สูงที่อุณหภูมิลดลงได้ง่ายกว่า เมื่อวางตัวเลขไว้ข้างสถิติพื้นที่อื่นในวันเดียวกัน จะเห็นว่าอำเภอเมือง จังหวัดเลยเคยวัดได้ −1.3 องศาเซลเซียส ส่วนเชียงรายในภาคเหนืออยู่ที่ 1.5 องศาเซลเซียส

การอ่านสถิติต้องดูขอบเขตของข้อมูลด้วย ข่าวสรุปสถิติเดือนมกราคมของ TNN ระบุสกลนครไว้ที่ 0.5 องศาเซลเซียส เมื่อวันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2498 ขณะที่ตารางช่วง 66 ปีที่ TerraBKK เผยแพร่โดยอ้างข้อมูลศูนย์ภูมิอากาศระบุค่า −1.4 องศาเซลเซียสในวันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2517 บทความนี้จึงใช้ −1.4 องศาฯ ในฐานะค่าต่ำสุดของชุดข้อมูล 2494–2559 ที่มีการรายงาน ไม่ขยายความไปไกลกว่าขอบเขตนั้น

ลมหนาวจากจีนเดินทางมาถึงอีสานได้อย่างไร

ช่วงฤดูหนาว ความกดอากาศสูงจากจีนแผ่ลงมาทางใต้ อากาศจากบริเวณนั้นมีอุณหภูมิต่ำและค่อนข้างแห้ง เมื่อมีกำลังมากพอ มวลอากาศเย็นจะเคลื่อนผ่านลาวและเข้าสู่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน ทำให้สกลนคร นครพนม มุกดาหาร เลย และจังหวัดรอบข้างรับลมเย็นก่อนพื้นที่ตอนในของประเทศ

อีสานไม่ได้เป็นพื้นที่ไร้ภูเขา เพราะมีเทือกเขาภูพานและแนวเขาอื่นอยู่หลายช่วง แต่แนวเขาเหล่านั้นไม่ได้ปิดทางลมหนาวจากด้านเหนือและตะวันออกทั้งภูมิภาค พื้นที่ราบกว้างบนที่ราบสูงโคราชจึงรับอากาศเย็นได้เป็นบริเวณใหญ่ ภูมิประเทศเปิดแบบนี้อธิบายได้ว่าทำไมจังหวัดที่คนมักนึกถึงเรื่องทะเลหมอกจึงไม่ใช่จุดเดียวที่เคยวัดอุณหภูมิติดลบ

หลังมวลอากาศเย็นเข้าปกคลุม หากท้องฟ้าโปร่ง เมฆน้อย และลมใกล้พื้นอ่อน พื้นดินจะแผ่ความร้อนออกในตอนกลางคืน อากาศชั้นล่างจึงเย็นลงต่อเนื่อง พื้นที่เกษตรที่โล่งและอยู่ไม่สูงมากจะเห็นน้ำค้างแข็งเกาะชัดกว่าบริเวณชุมชนที่มีอาคาร ถนน และกิจกรรมมนุษย์คายความร้อน

อากาศติดลบไม่ได้แปลว่าหิมะตก

อุณหภูมิ −1.4 องศาเซลเซียสเพียงบอกว่าอากาศ ณ จุดตรวจวัดเย็นกว่าจุดเยือกแข็ง ยังไม่พอจะสรุปว่ามีหิมะ หิมะต้องเริ่มจากผลึกน้ำแข็งในเมฆและตกผ่านชั้นอากาศที่เหมาะสมตลอดเส้นทาง ส่วนทุ่งนาในคืนฟ้าเปิดมักเกิดน้ำค้างแข็งจากไอน้ำใกล้พื้นจับตัวบนใบหญ้า ฟาง และผิวดิน

เพราะฉะนั้นภาพที่เหมาะกับสถิติสกลนครคือทุ่งนาที่มีแม่คะนิ้งหรือเกล็ดน้ำค้างแข็ง ไม่ใช่ภาพหิมะกองบนถนน หากไม่มีรายงานหยาดน้ำฟ้าหรือหลักฐานการตกของหิมะ ก็ไม่ควรใช้คำว่าหิมะมาแทนปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นจริง

ทำให้ร่างกายอุ่นขึ้นโดยไม่ใช้ฮีตเตอร์

แนวทางของศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ กับ NHS ให้ความสำคัญกับการหยุดการสูญเสียความร้อนและการรักษาความแห้งของร่างกาย วิธีที่ทำได้ในบ้านมีดังนี้

• สวมเสื้อผ้าเป็นชั้น ใช้เสื้อชั้นในที่แห้ง เสื้อชั้นกลางที่เก็บความร้อน และเสื้อชั้นนอกกันลม คลุมศีรษะ คอ มือ และเท้าให้มิดชิด เสื้อหลายชั้นที่ไม่รัดแน่นมักเก็บอากาศอุ่นได้ดีกว่าเสื้อตัวเดียวที่หนามาก

• เปลี่ยนเสื้อผ้าเมื่อเปียก เหงื่อ ฝน และเสื้อผ้าที่ชื้นทำให้ร่างกายเสียความร้อนเร็วขึ้น เช็ดตัวให้แห้งและใช้ผ้าห่มคลุมลำตัวเมื่ออยู่ในห้องที่ลมโกรก

• กินอาหารและจิบน้ำอุ่น เลือกอาหารร้อนที่มีพลังงานพอเหมาะ ดื่มเครื่องดื่มอุ่นที่ไม่มีแอลกอฮอล์ หากต้องช่วยผู้ที่ตัวเย็นจัด ให้เครื่องดื่มได้เฉพาะคนที่รู้สึกตัวดีและกลืนได้ตามปกติ

• ขยับร่างกายพอประมาณ เดินช้า ๆ ยืดแขนขา หรือทำงานบ้านเบา ๆ ช่วยให้ร่างกายสร้างความร้อน แต่ไม่ควรออกแรงจนเหงื่อออกมาก เพราะเสื้อผ้าชื้นจะดึงความร้อนออกจากตัว

• กันลมในห้อง ปิดช่องลมที่พัดตรงตัว ใช้ผ้าม่านและผ้าห่มช่วยเก็บความอุ่น จัดให้เด็กเล็กและผู้สูงอายุอยู่ในพื้นที่แห้ง อุ่น และมีคนคอยดูแล

สัญญาณที่ต้องรีบช่วย

ภาวะตัวเย็นเกินไป หรือ hypothermia คืออุณหภูมิร่างกายต่ำกว่า 35 องศาเซลเซียส สัญญาณระยะแรกมีอาการหนาวสั่น เหนื่อยมาก มือทำงานไม่ถนัด พูดไม่ชัด สับสน ง่วงซึม หรือผิวซีดเย็น หากอาการชัดขึ้น การหนาวสั่นอาจลดลงทั้งที่ร่างกายกำลังอันตราย

ให้พาผู้ป่วยเข้าที่กำบัง ถอดเสื้อผ้าเปียก ห่มผ้าแห้งคลุมศีรษะและคอ แล้วอุ่นบริเวณอก ลำตัว และคออย่างค่อยเป็นค่อยไป ถ้ารู้สึกตัวดีจึงให้จิบน้ำอุ่น ห้ามแช่น้ำร้อน ใช้แหล่งความร้อนจัด ถูแขนขา หรือให้แอลกอฮอล์ หากซึม พูดไม่ชัด สับสน หายใจช้า หรือปลุกไม่ตื่น ให้โทร 1669 และขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที

−1.4 องศาเซลเซียสในสกลนครจึงเป็นหลักฐานว่าแผ่นดินไทยเคยหนาวได้ลึกกว่าที่ภาพจำเรื่องเมืองร้อนบอกไว้ ส่วนเกล็ดขาวในทุ่งนาเป็นน้ำค้างแข็งที่เกิดจากอากาศเย็น ฟ้าเปิด และพื้นดินคายความร้อนพร้อมกัน การเตรียมเสื้อผ้าให้แห้ง ป้องกันลม และสังเกตอาการผิดปกติช่วยให้รับมือคืนหนาวจัดได้ปลอดภัยขึ้น