อาชีพช่างฝีมือโบราณในไทยที่กำลังหายไป — ทำไมวันนี้แทบไร้คนสืบทอด

ลองนึกดูไหมครับว่า เสียงเคาะโลหะเป็นจังหวะสม่ำเสมอ หรือกลิ่นหอมของเนื้อไม้ที่ถูกไสด้วยมืออย่างประณีต ยุคหนึ่งเคยเป็นเสียงและกลิ่นที่สะท้อนถึงชีวิตของย่านค้าขายโบราณ แต่ในปัจจุบัน เสียงเหล่านั้นกลับเบาบางลงเรื่อยๆ จนแทบจะดับหายไปจากสังคมไทยอย่างน่าใจหาย

"อาชีพช่างฝีมือโบราณ" ไม่ใช่แค่การทำมาหากิน แต่คือการสั่งสมประสบการณ์ ความอดทน และจิตวิญญาณที่ต้องใช้เวลาฝึกฝนนานนับสิบปีกว่าจะเชี่ยวชาญ ทว่าเมื่อโลกหมุนเข้าสู่ยุคอุตสาหกรรมที่ทุกอย่างผลิตได้ด้วยเครื่องจักรภายในไม่กี่วินาที ประกอบกับค่านิยมของคนรุ่นใหม่ที่มองหาอาชีพที่สร้างรายได้เร็วและนั่งทำงานในห้องแอร์ ส่งผลให้อาชีพทรงคุณค่าเหล่านี้กำลังจะตายไปพร้อมกับช่างฝีมือรุ่นสุดท้าย

1. ช่างตีบาตรด้วยมือ (ชุมชนบ้านบาตร กรุงเทพฯ)

ภูมิปัญญาการนำแผ่นเหล็ก 8 ชิ้นมาร้อยเรียงและตีขึ้นรูปด้วยมือทีละใบตามหลักพระธรรมวินัย ในอดีตย่านบ้านบาตรเคยมีเสียงเคาะเหล็กดังสะท้อนตลอดทั้งวัน แต่ในปัจจุบันเหลือช่างที่ยังคงทำอาชีพนี้อยู่เพียงไม่กี่ครอบครัว เนื่องจากโดนบาตรปั๊มจากโรงงานอุตสาหกรรมที่มีราคาถูกกว่าตีตลาดจนหมดสิ้น

2. ช่างลงรักปิดทองและงานประดับมุกโบราณ

งานช่างสิบหมู่ขั้นสูงที่ต้องอาศัยความใจเย็นและทักษะการเตรียมยางรักธรรมชาติที่ซับซ้อน การทำประดับมุกต้องใช้เวลาแกะสลักเปลือกหอยและเจียระไนทีละชิ้นอย่างละเมียดละไม ปัจจุบันหาช่างวัยหนุ่มสาวมาเรียนรู้น้อยมาก ส่วนใหญ่เหลือเพียงช่างวัยเกษียณที่รับงานบูรณะศาสนสถานเป็นครั้งคราวเท่านั้น

3. ช่างทำขวัญและช่างแกะสลักตัวหนังตะลุงดั้งเดิม

การแกะสลักแผ่นหนังวัวหรือหนังควายให้กลายเป็นตัวละครที่มีลวดลายอ่อนช้อย ต้องอาศัยความรู้ด้านวรรณคดีและสมาธิที่สูงมาก เมื่อความนิยมในการชมภาพยนตร์และการแสดงพื้นบ้านลดลง ช่างแกะตัวหนังตะลุงดั้งเดิมในภาคใต้จึงต้องปรับตัวไปทำของเซรามิคหรือของที่ระลึกชิ้นเล็กแทนการทำตัวหนังใหญ่

4. ช่างตีเหล็กทำเครื่องมือเกษตรแบบโบราณ

ภาพเตาเผาถ่านแดงฉานและช่างตีเหล็กค้อนหนักที่เคยมีอยู่ตามหัวเมืองต่างจังหวัด ได้ถูกแทนที่ด้วยเครื่องมือเกษตรสำเร็จรูปนำเข้าราคาถูก ช่างตีเหล็กดั้งเดิมที่รู้วิธีการชุบเหล็กให้คมทนทานกำลังหมดไป เพราะไม่มีลูกหลานรับช่วงต่อสืบทอดเตาตีเหล็ก

5. ช่างทำเรือเรือนไม้และเรือพายดั้งเดิม

การคัดเลือกไม้ การไสไม้ และการคำนวณบาลานซ์ของเรือโดยไม่ต้องใช้แบบแปลนกระดาษ คือภูมิปัญญาที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตสายน้ำของไทยมานานหลายร้อยปี เมื่อคนหันไปใช้เรือไฟเบอร์กลาสและเดินทางด้วยถนน อาชีพช่างต่อเรือไม้จึงกลายเป็นเพียงอดีตที่หาดูได้ยากยิ่งสิ่งที่ผมรู้สึกสะเทือนใจทุกครั้งที่ได้มีโอกาสไปพูดคุยกับช่างฝีมือรุ่นเก๋าคือ คำพูดที่ว่า "เมื่อหมดรุ่นพ่อไป ก็คงไม่มีใครทำต่อแล้ว" คำพูดสั้นๆ นี้สะท้อนให้เห็นว่า รอยต่อทางวัฒนธรรมกำลังจะขาดสะบั้นลงในรุ่นของเราอย่างจริงแท้ งานหัตถกรรมโบราณไม่ได้เป็นเพียงแค่วัตถุ แต่คือดีเอ็นเอทางปัญญาของชาติ แล้วแถวบ้านของคุณ ยังเหลืออาชีพช่างฝีมือโบราณชนิดไหนที่ยังพอมีให้เห็นอยู่บ้างไหมครับ?