รู้ไหม หวยไทยไม่ได้เริ่มที่ 1 และ 16 เปิดที่มา 2417 ใครกำหนดวันหวยออกจนถึงวันนี้

 

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของสลากกินแบ่งรัฐบาลไทย แล้วเกิดความสงสัยขึ้นมาว่า ทุกวันนี้คนไทยแทบจะจำกันได้โดยไม่ต้องเปิดปฏิทินว่า “วันที่ 1 และวันที่ 16” เป็นวันที่ต้องติดตามผลสลากกินแบ่งรัฐบาล แต่เคยสงสัยกันหรือไม่ว่า วันที่เหล่านี้เริ่มกลายเป็นวันออกรางวัลของคนไทยตั้งแต่เมื่อใด และงวดแรกที่ใช้ระบบดังกล่าวเกิดขึ้นในปี พ.ศ. ใด ตรงกับวันอะไรของสัปดาห์

คำถามดูเหมือนจะตอบได้ง่าย แต่เมื่อย้อนกลับไปตรวจสอบประวัติอย่างละเอียด กลับพบว่าความจริงมีรายละเอียดมากกว่าที่คิด

เพราะสิ่งที่เราเรียกกันติดปากว่า “หวยออกวันที่ 1 และ 16” ในปัจจุบัน ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับการถือกำเนิดของลอตเตอรี่ในประเทศไทย และก็ไม่ได้เริ่มต้นขึ้นในวันที่สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลสถาปนาขึ้นใน พ.ศ. 2482 อย่างที่บางคนอาจเข้าใจ

ตรงกันข้าม ประวัติของสลากไทยมีการเปลี่ยนแปลงวันออกรางวัลหลายครั้ง และกว่าจะพัฒนามาเป็นระบบเดือนละ 2 ครั้ง ก็ต้องใช้เวลาอีกหลายปี

 

ที่สำคัญกว่านั้นคือ เมื่อค้นจากแหล่งข้อมูลของ สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลหลักเกี่ยวกับประวัติของหน่วยงาน พบว่า สำนักงานฯ ระบุอย่างชัดเจนว่า ลอตเตอรี่มีจุดเริ่มต้นในประเทศไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2417 ขณะที่สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลถือกำเนิดอย่างเป็นทางการในวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 แต่ไม่ได้ระบุว่าในวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 มีการกำหนดให้รางวัลออกทุกวันที่ 1 และ 16 ของเดือนแต่อย่างใด

เรื่องนี้จึงต้องค่อย ๆ แกะประวัติทีละช่วง เพื่อให้เห็นว่ากว่าคนไทยจะคุ้นเคยกับคำว่า “หวยออกวันที่ 1 และ 16” นั้น ต้องผ่านการเปลี่ยนแปลงมาอย่างไร

ลอตเตอรี่ใบแรกของไทยเกิดขึ้นเมื่อ 150 กว่าปีก่อน

หากถามว่า “ลอตเตอรี่เข้ามาในประเทศไทยครั้งแรกเมื่อใด” คำตอบที่มีหลักฐานจากสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลคือ พ.ศ. 2417

ปีดังกล่าวอยู่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่สยามกำลังเปิดรับความรู้ เทคโนโลยี และวัฒนธรรมจากต่างประเทศมากขึ้น

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลระบุว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้กรมทหารมหาดเล็กออกลอตเตอรี่เป็นครั้งแรกในประเทศไทย เนื่องในงานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา โดยมีชาวอังกฤษชื่อ ครูอาลบาสเตอร์ ได้รับมอบหมายให้เป็นผู้อำนวยการออกลอตเตอรี่ตามแบบยุโรป

จุดประสงค์ในครั้งนั้นไม่ได้เหมือนกับการซื้อสลากในปัจจุบันที่ประชาชนซื้อเพื่อหวังรางวัล แต่เกี่ยวข้องกับการช่วยเหลือพ่อค้าต่างชาติที่นำสินค้ามาร่วมแสดงในการจัดพิพิธภัณฑ์ หรือ “โรงมิวเซียม” ที่ตึกคองคาเดียในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งปัจจุบันคือบริเวณศาลาสหทัยสมาคม

ดังนั้น หากจะตอบคำถามว่า “ลอตเตอรี่ครั้งแรกในประเทศไทยเกิดขึ้นปีใด?” คำตอบคือ พ.ศ. 2417

แต่ต้องย้ำอีกครั้งว่า นั่นคือ “จุดเริ่มต้นของลอตเตอรี่ในประเทศไทย” ไม่ใช่วันที่ 1 หรือวันที่ 16 ของระบบสลากกินแบ่งรัฐบาลที่เราเห็นในปัจจุบัน

สองเรื่องนี้เป็นคนละช่วงเวลากันโดยสิ้นเชิง

จากลอตเตอรี่เฉพาะกิจ สู่เครื่องมือหารายได้ของรัฐ

หลังจากลอตเตอรี่ครั้งแรกใน พ.ศ. 2417 การออกลอตเตอรี่ในประเทศไทยยังไม่ได้กลายเป็นกิจการประจำเหมือนปัจจุบัน

ในช่วงเวลาต่อมา มีการออกลอตเตอรี่ในวาระต่าง ๆ โดยมีวัตถุประสงค์แตกต่างกันออกไป เช่น การระดมทุนเพื่อการกุศล หรือเพื่อสนับสนุนกิจการบางอย่าง

ในสมัยรัชกาลที่ 6 ก็มีเหตุการณ์สำคัญเกี่ยวกับลอตเตอรี่ โดยใน พ.ศ. 2466 มีการออก “ลอตเตอรี่เสือป่าล้านบาท” เพื่อหารายได้บำรุงกองเสือป่าอาสาสมัคร มีการพิมพ์จำนวน 1 ล้านฉบับ และจำหน่ายฉบับละ 1 บาท

ก่อนหน้านั้นใน พ.ศ. 2460 ก็มีการออกลอตเตอรี่ที่เกี่ยวข้องกับสภารักชาติแห่งประเทศอังกฤษ ตามพระบรมราชานุญาต เพื่อระดมทุนในช่วงที่อังกฤษประสบปัญหาด้านการเงินจากสงคราม

สิ่งเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า ลอตเตอรี่ในยุคแรกไม่ได้มีรูปแบบเดียวตายตัว และไม่ได้มีวันที่ออกรางวัลแบบที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน แต่ถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือในการหารายได้ตามวัตถุประสงค์ของแต่ละยุคสมัย

เมื่อประเทศไทยเข้าสู่ช่วงหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 การออกสลากก็เริ่มพัฒนาไปอีกขั้น เพราะรัฐบาลเริ่มมองเห็นว่าสลากสามารถนำมาใช้เป็นเครื่องมือในการหารายได้เข้าสู่รัฐได้

จึงเริ่มเกิดสิ่งที่ใกล้เคียงกับ “สลากรัฐบาล” มากขึ้น

พ.ศ. 2476–2477 เริ่มเข้าสู่ระบบสลากของรัฐ

ในช่วง พ.ศ. 2476 มีการดำเนินการเกี่ยวกับ ลอตเตอรี่รัฐบาลสยาม ซึ่งถือเป็นอีกก้าวสำคัญของพัฒนาการสลากในประเทศไทย

ต่อมาใน พ.ศ. 2477 กระทรวงมหาดไทยมีความประสงค์จะหารายได้เพื่อบำรุงเทศบาล จึงมีการออกสลากกินแบ่งบำรุงเทศบาลขึ้น

ข้อมูลจากงานศึกษาทางวิชาการที่รวบรวมข้อมูลจากเอกสารประวัติศาสตร์ของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลระบุว่า สลากกินแบ่งบำรุงเทศบาลในยุคนั้นมีการออกรางวัล ทุกวันที่ 5 ของเดือน

ตรงนี้ถือเป็นหลักฐานที่น่าสนใจอย่างมาก เพราะแสดงให้เห็นชัดว่า

ในยุคก่อนการจัดตั้งสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล ระบบวันออกรางวัลไม่ได้เป็นวันที่ 1 และ 16 เหมือนปัจจุบัน

ในเวลานั้นมีทั้งสลากที่ออกเดือนละครั้ง สลากที่ออกตามวาระ และสลากที่มีวันออกรางวัลแตกต่างกันไปตามประเภทและวัตถุประสงค์

เพราะฉะนั้น หากมีคนกล่าวว่า “หวยไทยออกวันที่ 1 และ 16 มาตั้งแต่เริ่มมีหวย” ข้อความดังกล่าวจึงไม่ตรงกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์

วันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 คือวันสำคัญ แต่ไม่ใช่วันเริ่มต้นของวันที่ 1 และ 16

มาถึงปีที่สำคัญที่สุดปีหนึ่งในประวัติศาสตร์สลากไทย นั่นคือ พ.ศ. 2482

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลระบุว่า ในปีนี้ คณะรัฐมนตรีสมัยรัฐบาลพันเอกหลวงพิบูลสงครามมีมติให้โอนกิจการสลากกินแบ่งรัฐบาลและสลากบำรุงเทศบาลมาสังกัดกระทรวงการคลัง

มีการแต่งตั้งคณะกรรมการออกสลากกินแบ่งรัฐบาลขึ้น โดยมี พระยาพรหมทัตศรีพิลาส เป็นประธานกรรมการ

และวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 จึงถือเป็นวันสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลมาจนถึงปัจจุบัน

วันที่ 5 เมษายนจึงเป็นวันสำคัญของ “กองสลาก” อย่างแท้จริง

แต่มีเรื่องหนึ่งที่ต้องทำความเข้าใจให้ถูกต้อง

ปี พ.ศ. 2482 ยังไม่ได้มีการออกรางวัลเดือนละ 2 ครั้ง

งานศึกษาทางวิชาการที่รวบรวมข้อมูลจากหนังสือประวัติศาสตร์ “50 ปี สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล” ระบุว่า ในช่วงแรกของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล การออกรางวัลอยู่ที่ เดือนละ 1 ครั้ง โดยมีการพิมพ์สลากจำนวนประมาณ 500,000 ฉบับ และจำหน่ายฉบับละ 1 บาท

นี่คือจุดที่น่าสนใจมาก เพราะหมายความว่า การก่อตั้งสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลในวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 ไม่ใช่จุดเริ่มต้นของระบบวันที่ 1 และ 16

ถ้าจะเขียนว่า “กองสลากก่อตั้งวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 และตั้งแต่นั้นหวยออกทุกวันที่ 1 และ 16” ก็จะกลายเป็นข้อมูลที่คลาดเคลื่อนทันที

แล้วเมื่อใดจึงเริ่มออกเดือนละ 2 ครั้ง?

หลักฐานทางวิชาการที่ค้นพบช่วยให้เราเข้าใกล้คำตอบมากขึ้น

ข้อมูลการศึกษาประวัติการออกสลากระบุว่า ในระยะแรก สลากกินแบ่งรัฐบาลออกเดือนละครั้ง จนกระทั่ง พ.ศ. 2485 จึงมีการเปลี่ยนมาเป็น เดือนละ 2 ครั้ง

แต่ในช่วงแรกของการเปลี่ยนแปลงนั้น ยังไม่ได้ระบุว่าเป็นวันที่ 1 และ 16 อย่างที่เราใช้กันในปัจจุบัน

เอกสารระบุว่า การออกสลากเดือนละ 2 ครั้งใน พ.ศ. 2485 แบ่งเป็นช่วง ต้นเดือน ซึ่งเรียกว่า “สลากประจำเดือนงวดแรก” และช่วง ปลายเดือน ซึ่งเรียกว่า “สลากประจำเดือนงวดหลัง”

อีกแหล่งข้อมูลทางวิชาการซึ่งอ้างอิงหนังสือประวัติสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลเช่นกัน ระบุว่า ใน พ.ศ. 2485 มีการเปลี่ยนเป็นการออกสลากเดือนละ 2 ครั้ง โดยออกในช่วงต้นเดือนและปลายเดือน

ดังนั้น พัฒนาการที่ถูกต้องจึงควรเล่าเป็นลำดับว่า

พ.ศ. 2482 — ออกเดือนละครั้ง

ต่อมา

พ.ศ. 2485 — เพิ่มเป็นเดือนละ 2 ครั้ง แบ่งเป็นงวดต้นเดือนและงวดปลายเดือน

จากนั้นระบบจึงค่อย ๆ พัฒนาต่อมาจนกลายเป็นรูปแบบที่คนไทยคุ้นเคย คือวันที่ 1 และ 16

แต่คำถามที่ยังต้องตอบอย่างระมัดระวังคือ “ปีใดเป็นปีแรกที่กำหนดวันที่ 1 และ 16 อย่างเป็นทางการ?”

ตรงนี้เองที่หลักฐานสาธารณะที่ตรวจสอบได้ยังไม่ชัดเจนพอที่จะฟันธง

ทำไมจึงไม่ควรรีบตอบว่าเป็นวันจันทร์หรือวันใดวันหนึ่ง?

หลายคนอาจคิดว่า ถ้ารู้ปีที่เริ่มใช้วันที่ 1 และ 16 ก็เพียงเปิดปฏิทินย้อนหลังแล้วดูว่าวันที่ 1 หรือ 16 ตรงกับวันอะไร จากนั้นก็สามารถตอบได้ทันทีว่าเป็นวันจันทร์ วันอังคาร หรือวันพุธ

แต่ปัญหาคือ เราต้องรู้ก่อนว่า งวดแรกที่ใช้วันที่ 1 และ 16 เกิดขึ้นวันไหนแน่

การคำนวณปฏิทินสามารถบอกได้ว่าวันที่หนึ่งในอดีตตรงกับวันอะไร แต่ไม่สามารถบอกได้ว่าวันนั้นเป็น “วันแรกที่สำนักงานกำหนดให้ออกรางวัล” หากไม่มีหลักฐานเอกสารมายืนยัน

นี่เป็นข้อแตกต่างระหว่าง “การคำนวณวันในปฏิทิน” กับ “การพิสูจน์ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์”

ตัวอย่างเช่น หากพบเอกสารว่ามีการออกรางวัลวันที่ 1 ของเดือนหนึ่งใน พ.ศ. 2485 ก็ยังไม่ได้หมายความว่าวันที่ 1 ของเดือนนั้นเป็นครั้งแรกที่มีการกำหนดระบบดังกล่าว

เพราะอาจมีการใช้วันดังกล่าวมาก่อน หรืออาจเป็นเพียงการออกสลากในช่วงต้นเดือนโดยบังเอิญตรงกับวันที่ 1 ก็ได้

ดังนั้น การตอบว่า “วันแรกของระบบวันที่ 1 และ 16 คือวันจันทร์ที่...” โดยไม่มีเอกสารต้นทางรองรับ ย่อมเป็นการก้าวข้ามหลักฐานไปมากเกินไป

สิ่งที่เรารู้แน่ ๆ กับสิ่งที่ยังต้องค้นต่อ

หากแยกข้อมูลออกเป็นสองส่วน จะทำให้เรื่องนี้เข้าใจง่ายขึ้น

สิ่งที่มีหลักฐานค่อนข้างชัดเจนคือ

พ.ศ. 2417 — ลอตเตอรี่เกิดขึ้นในประเทศไทยเป็นครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยได้รับพระบรมราชานุญาต และมีครูอาลบาสเตอร์เป็นผู้ดำเนินการตามแบบยุโรป

พ.ศ. 2466 — มีลอตเตอรี่เสือป่าล้านบาทเพื่อหารายได้บำรุงกองเสือป่า

พ.ศ. 2477 — สลากกินแบ่งบำรุงเทศบาลมีการออกรางวัลทุกวันที่ 5 ของเดือนตามข้อมูลการศึกษาที่อ้างอิงเอกสารประวัติศาสตร์

วันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 — เป็นวันสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล

พ.ศ. 2482 — การออกรางวัลในระยะแรกอยู่ที่เดือนละครั้ง

พ.ศ. 2485 — เปลี่ยนเป็นการออกรางวัลเดือนละ 2 ครั้ง โดยแบ่งเป็นงวดต้นเดือนและงวดปลายเดือน

ส่วนสิ่งที่ยังไม่ควรฟันธงจากหลักฐานที่หาได้ในปัจจุบัน คือ

“วันที่ 1 และ 16 ถูกประกาศใช้เป็นวันออกรางวัลครั้งแรกในวัน เดือน ปีใด และงวดแรกนั้นตรงกับวันอะไรของสัปดาห์”

เพราะข้อมูลประวัติของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลที่เผยแพร่สู่สาธารณะไม่ได้ระบุจุดเปลี่ยนดังกล่าวไว้อย่างชัดเจนในลักษณะ “ประกาศครั้งแรกวันที่...”

นี่จึงเป็นจุดที่บทความเกี่ยวกับประวัติหวยควรระวังเป็นพิเศษ

แล้วทุกวันนี้วันที่ 1 และ 16 มีสถานะอย่างไร?

ปัจจุบันเรื่องนี้ชัดเจนมาก

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลระบุว่า สำนักงานฯ ออกรางวัลเดือนละ 2 ครั้ง ทุกวันที่ 1 และ 16 ของทุกเดือน แต่มีข้อยกเว้นตามวันสำคัญบางวัน

ตัวอย่างที่สำนักงานฯ ระบุไว้ ได้แก่ งวดวันที่ 1 มกราคม ซึ่งเปลี่ยนไปออกรางวัลวันที่ 30 ธันวาคมของปีก่อนหน้า เนื่องจากเป็นวันขึ้นปีใหม่ ส่วนงวดวันที่ 16 มกราคม เปลี่ยนไปออกรางวัลวันที่ 17 มกราคม เนื่องจากตรงกับวันครู และงวดวันที่ 1 พฤษภาคมเปลี่ยนไปออกรางวัลวันที่ 2 พฤษภาคม เนื่องจากเป็นวันแรงงาน นอกจากนี้ หากวันออกรางวัลตรงกับวันสำคัญทางศาสนา สำนักงานฯ สามารถเลื่อนวันออกรางวัลและประกาศให้ประชาชนทราบได้

เพราะฉะนั้น คำว่า “หวยออกวันที่ 1 และ 16” ที่คนไทยใช้กันทุกวันนี้ จึงเป็นคำอธิบายของ ระบบปัจจุบัน ไม่ใช่คำอธิบายของระบบตั้งแต่ยุคลอตเตอรี่ครั้งแรก

จากรางวัลที่เคยออกเดือนละครั้ง กลายเป็นวันสำคัญของคนไทย

หากย้อนกลับไปเมื่อหลายสิบปีก่อน คนไทยคงไม่มีทางจินตนาการได้ง่าย ๆ ว่า วันออกรางวัลจะกลายเป็นวันที่ผู้คนทั่วประเทศจับตา

ในอดีต การออกลอตเตอรี่มีเป้าหมายสำคัญเกี่ยวกับการหารายได้เพื่อกิจการของรัฐ การกุศล หรือการระดมทุนในวาระต่าง ๆ

แต่เมื่อระบบสลากได้รับการพัฒนาและมีการจัดตั้งสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลขึ้นอย่างเป็นทางการ สลากก็กลายเป็นกิจการที่มีระบบชัดเจนมากขึ้น

ตั้งแต่การจัดพิมพ์ การจำหน่าย การกำหนดหมายเลข การกำหนดเงินรางวัล ไปจนถึงกระบวนการออกรางวัล

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลเองก็มีการพัฒนาระบบออกรางวัลมาโดยตลอด

ตัวอย่างเช่น ใน พ.ศ. 2530 มีการนำวงล้อที่ทำจากพลาสติกใสมาใช้ในการออกรางวัล เพื่อให้ประชาชนสามารถมองเห็นกระบวนการได้อย่างชัดเจนและโปร่งใสมากขึ้น โดยเริ่มใช้ในการออกรางวัลสลากงวดวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2530

ต่อมาในช่วง พ.ศ. 2531–2540 ก็มีการปรับปรุงรูปแบบสลาก จากระบบเลข 7 หลักมาเป็น 6 หลัก รวมถึงมีการปรับราคาจำหน่ายและรูปแบบการจัดสรรสลาก

และในช่วง พ.ศ. 2546–2549 มีการปรับรูปแบบการออกรางวัล โดยนำรางวัลเลขท้าย 3 ตัวและเลขท้าย 2 ตัวมาใช้เพื่อแก้ปัญหาหวยใต้ดินและปัญหาการจำหน่ายสลากกินแบ่งรัฐบาลเกินราคา ก่อนจะมีการเปลี่ยนแปลงอีกหลายครั้งในเวลาต่อมา

ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นว่า สลากกินแบ่งรัฐบาลไม่ได้หยุดนิ่งอยู่กับรูปแบบเดิม แต่เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพสังคม เศรษฐกิจ เทคโนโลยี และนโยบายของรัฐ

จากสลากใบละ 1 บาท สู่สลากราคา 80 บาท

อีกเรื่องที่น่าสนใจไม่แพ้วันออกรางวัล คือราคาของสลาก

ในยุคเริ่มต้นของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล พ.ศ. 2482 มีข้อมูลว่าจำหน่ายสลากในราคาเพียง ฉบับละ 1 บาท ขณะที่ปัจจุบันสลากกินแบ่งรัฐบาลมีราคาจำหน่ายตามราคาที่สำนักงานกำหนดไว้ที่ 80 บาทต่อใบ

เมื่อมองตัวเลขเพียงอย่างเดียวอาจรู้สึกว่าราคาเพิ่มขึ้นมาก แต่การนำราคาในอดีตมาเทียบกับราคาปัจจุบันตรง ๆ ก็ไม่สามารถสะท้อนกำลังซื้อได้ทั้งหมด เพราะค่าครองชีพ รายได้ และมูลค่าของเงินในแต่ละยุคแตกต่างกันอย่างมาก

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ ราคาสลากและรูปแบบการจำหน่ายที่เปลี่ยนไปตามกาลเวลา ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงวิวัฒนาการของสังคมไทยได้เป็นอย่างดี

จากสลากกระดาษใบเล็ก ๆ ที่ครั้งหนึ่งมีราคาเพียง 1 บาท วันนี้สลากกลายเป็นสิ่งที่มีทั้งรูปแบบใบและรูปแบบดิจิทัล และสามารถตรวจสอบผลย้อนหลังผ่านระบบข้อมูลของสำนักงานได้

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลยังเปิดเผยข้อมูลผลการออกรางวัลย้อนหลังในรูปแบบข้อมูลเปิด เพื่อให้ประชาชนสามารถตรวจสอบข้อมูลได้ด้วย

ถามตรง ๆ แล้ว “วันแรกที่หวยออกวันที่ 1 และ 16” คือเมื่อไร?

ถ้าถามผู้เขียนตรง ๆ ณ ตอนนี้ คำตอบที่ซื่อสัตย์กับหลักฐานที่สุดคือ

ยังไม่ควรระบุปี พ.ศ. และวันในสัปดาห์แบบฟันธง หากไม่มีเอกสารต้นทางยืนยัน

สิ่งที่หลักฐานยืนยันได้คือ ระบบสลากกินแบ่งรัฐบาลใน พ.ศ. 2482 เริ่มต้นด้วยการออกเดือนละครั้ง และใน พ.ศ. 2485 ได้ปรับเป็นเดือนละ 2 ครั้ง โดยแบ่งเป็นงวดต้นเดือนและงวดปลายเดือน

ส่วนการพัฒนาจาก “ต้นเดือน–ปลายเดือน” มาเป็นวันที่แน่นอนว่า “1 และ 16” นั้น มีการใช้รูปแบบดังกล่าวมาอย่างยาวนานจนกลายเป็นระบบมาตรฐานในปัจจุบัน แต่หลักฐานสาธารณะที่ตรวจสอบได้จากสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลไม่ได้ระบุจุดเริ่มต้นเป็นวัน เดือน ปีอย่างชัดเจน

ดังนั้น การเขียนว่า

“เริ่มวันที่ 1 และ 16 ใน พ.ศ. 2485 ตรงกับวันจันทร์”

หรือ

“วันที่ 1 และ 16 เริ่มใช้ครั้งแรกตั้งแต่วันที่ 1 เดือนนั้นของปีนั้น”

จะเป็นการสรุปเกินกว่าหลักฐานที่ตรวจสอบได้

และเมื่อเป็นบทความประวัติศาสตร์ ผู้เขียนเห็นว่า ไม่ควรเติมรายละเอียดที่หลักฐานยังไม่ยืนยัน เพียงเพื่อให้บทความดูสมบูรณ์

เพราะความน่าเชื่อถือของบทความสำคัญกว่าความหวือหวาเพียงชั่วครู่

ที่จริงแล้ว “วันที่ 1 และ 16” ไม่ใช่หัวใจเดียวของประวัติหวยไทย

เมื่อมองให้กว้างขึ้น เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าความคุ้นเคยของคนไทยในปัจจุบันมีประวัติศาสตร์อยู่เบื้องหลัง

วันที่ 1 และ 16 ที่คนไทยรอคอย ไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียวแล้วกลายเป็นธรรมเนียมทันที แต่เป็นผลจากการพัฒนาระบบสลากมาเป็นเวลาหลายสิบปี

จากลอตเตอรี่ครั้งแรกใน พ.ศ. 2417

ผ่านการออกลอตเตอรี่เพื่อกิจการต่าง ๆ ในสมัยรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6

ผ่านลอตเตอรี่รัฐบาลสยามในช่วงหลัง พ.ศ. 2475

ผ่านสลากกินแบ่งบำรุงเทศบาล

ผ่านการสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลในวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482

ผ่านการออกรางวัลเดือนละครั้ง

และต่อมาเปลี่ยนเป็นเดือนละ 2 ครั้งใน พ.ศ. 2485

ก่อนที่จะพัฒนาระบบต่อเนื่องจนกลายเป็นการออกรางวัลวันที่ 1 และ 16 ของทุกเดือนที่คนไทยคุ้นเคยในปัจจุบัน

เส้นทางทั้งหมดนี้กินเวลานานกว่าหนึ่งศตวรรษ

จึงไม่น่าแปลกใจที่ “วันหวยออก” จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำร่วมของคนหลายรุ่น

คนรุ่นหนึ่งอาจจำได้ว่าพ่อหรือแม่จะซื้อสลากก่อนถึงวันหวยออก

คนอีกรุ่นอาจจำได้ว่าต้องฟังเสียงประกาศผลจากวิทยุ

ต่อมาก็เปลี่ยนเป็นการดูโทรทัศน์

และวันนี้สามารถติดตามผลผ่านเว็บไซต์ แอปพลิเคชัน และช่องทางออนไลน์ได้

แต่ไม่ว่าจะเปลี่ยนเทคโนโลยีไปมากเพียงใด วันที่ 1 และ 16 ก็ยังคงเป็นวันที่คนไทยจำนวนมากจำได้ขึ้นใจ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า

เรื่องประวัติหวยไทยมีเสน่ห์ตรงที่เป็นเรื่องใกล้ตัว แต่เมื่อย้อนกลับไปดูจริง ๆ กลับมีรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่มากมาย

หลายคนอาจรู้เพียงว่า “หวยออกวันที่ 1 และ 16” แต่ไม่รู้ว่าก่อนจะมาถึงวันนี้ ระบบสลากเคยออกเดือนละครั้ง เคยออกในช่วงต้นเดือนและปลายเดือน และก่อนหน้านั้นยังมีสลากประเภทอื่นที่ออกคนละวันอีกด้วย

สิ่งที่ผู้เขียนเห็นว่าน่าสนใจที่สุดคือ พ.ศ. 2482 ซึ่งเป็นปีสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล ไม่ใช่ปีที่ระบบวันที่ 1 และ 16 เริ่มต้นขึ้นโดยทันที

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลระบุชัดเจนว่า วันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 เป็นวันสถาปนาสำนักงาน แต่หลักฐานการศึกษาประวัติการออกสลากชี้ว่าในปีดังกล่าวยังมีการออกรางวัลเพียงเดือนละครั้ง ก่อนที่จะเพิ่มเป็นเดือนละ 2 ครั้งใน พ.ศ. 2485

ดังนั้น หากจะตอบคำถามว่า “หวยไทยเริ่มออกวันที่ 1 และ 16 ตั้งแต่วันไหน” ผู้เขียนเห็นว่าควรตอบอย่างมีความรับผิดชอบว่า ระบบเดือนละ 2 ครั้งเริ่มเห็นชัดใน พ.ศ. 2485 แต่หลักฐานที่ตรวจสอบได้ยังไม่เพียงพอที่จะระบุวัน เดือน ปี และวันในสัปดาห์ของ “งวดแรกที่กำหนดเป็นวันที่ 1 และ 16” ได้อย่างแน่นอน

การตอบแบบนี้อาจไม่หวือหวาเท่าการระบุวันจันทร์หรือวันอังคารลงไปให้ชัด ๆ แต่เป็นคำตอบที่ซื่อตรงต่อหลักฐานมากกว่า

เพราะเรื่องประวัติศาสตร์ หากไม่รู้ก็ควรบอกว่าไม่พบหลักฐาน ไม่ควรคาดเดาแล้วนำเสนอราวกับเป็นข้อเท็จจริง

และนี่อาจเป็นสิ่งที่น่าสนใจที่สุดของเรื่องนี้ก็ว่าได้

วันที่ 1 และ 16 ที่คนไทยรู้จักกันดีในวันนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับหวยใบแรกของประเทศ แต่เป็นผลลัพธ์จากการเปลี่ยนแปลงของระบบสลากที่ใช้เวลายาวนานกว่าร้อยปี

จากลอตเตอรี่ครั้งแรกใน พ.ศ. 2417

มาถึงการสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาลใน พ.ศ. 2482

จากการออกเดือนละครั้ง

เปลี่ยนเป็นเดือนละสองครั้งใน พ.ศ. 2485

และในที่สุดพัฒนามาเป็นระบบวันที่ 1 และ 16 ที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน

เพียงตัวเลขสองวันที่ปรากฏบนปฏิทินทุกเดือน จึงมีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่าที่หลายคนคิด

และหากครั้งต่อไปเมื่อถึงวันที่ 1 หรือวันที่ 16 แล้วได้ยินใครพูดว่า “หวยไทยออกวันที่ 1 และ 16 มาตั้งแต่แรก” ก็อาจต้องบอกกันใหม่ว่า ไม่ใช่เสียทีเดียว

เพราะกว่าที่วันที่ 1 และ 16 จะกลายเป็น “วันหวยออก” ที่คนไทยจำได้ขึ้นใจนั้น ระบบสลากผ่านการเปลี่ยนแปลงมาหลายยุคหลายสมัย และหลักฐานที่มีอยู่บอกเราอย่างชัดเจนว่า หวยไทยในอดีตไม่ได้ออกวันที่ 1 และ 16 มาตั้งแต่ต้น

นี่ต่างหากคือเรื่องราวที่น่าสนใจของสลากกินแบ่งรัฐบาลไทย ซึ่งเดินทางผ่านประวัติศาสตร์มายาวนานกว่า 150 ปี และยังคงเป็นส่วนหนึ่งของสังคมไทยมาจนถึงทุกวันนี้

แหล่งที่มาของข้อมูล :

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล — ข้อมูลประวัติสำนักงาน ระบุว่าลอตเตอรี่มีจุดเริ่มต้นในประเทศไทยใน พ.ศ. 2417 สมัยรัชกาลที่ 5 และระบุว่า วันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2482 เป็นวันสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล รวมถึงบันทึกพัฒนาการสำคัญของสลากในแต่ละยุค

สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล — ข้อมูลคำถามที่พบบ่อย ระบุว่าในปัจจุบันสำนักงานฯ ออกรางวัลเดือนละ 2 ครั้ง โดยทั่วไปคือ วันที่ 1 และ 16 ของทุกเดือน และมีข้อยกเว้นในบางวันสำคัญ เช่น วันขึ้นปีใหม่ วันครู วันแรงงาน และกรณีวันออกรางวัลตรงกับวันสำคัญทางศาสนา

วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยรังสิต — งานศึกษาที่รวบรวมข้อมูลจากหนังสือ “50 ปี สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล” ระบุว่า ใน พ.ศ. 2482 สลากกินแบ่งรัฐบาลมีการออกรางวัล เดือนละ 1 ครั้ง ก่อนที่จะเปลี่ยนแปลงในเวลาต่อมา โดยใน พ.ศ. 2485 มีการออกเดือนละ 2 ครั้ง

งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ — ระบุพัฒนาการของการออกสลากว่า ช่วงแรกมีการออกเดือนละครั้ง และใน พ.ศ. 2485 เปลี่ยนเป็นเดือนละ 2 ครั้ง โดยแบ่งเป็นงวดต้นเดือนและงวดปลายเดือน ข้อมูลดังกล่าวรวบรวมจากเอกสารประวัติศาสตร์ของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล

งานศึกษาจากมหาวิทยาลัยศิลปากร — ระบุว่าในช่วงก่อนหน้านั้น สลากกินแบ่งบำรุงเทศบาลมีการออกรางวัลทุกวันที่ 5 ของเดือน และใน พ.ศ. 2482 มีการสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล ก่อนจะเปลี่ยนเป็นการออกสลากเดือนละ 2 ครั้งใน พ.ศ. 2485

กรมประชาสัมพันธ์ / สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย — ให้ข้อมูลเกี่ยวกับพัฒนาการของสลากไทยตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 จนถึงปัจจุบัน และยืนยันว่าปัจจุบันการออกรางวัลโดยทั่วไปอยู่ในวันที่ 1 และ 16 ของเดือน