จังหวัดไหนของไทยไม่มีภูเขา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าขับรถผ่านทุ่งนา คลอง และหมู่บ้านของภาคกลางในวันที่ฟ้าเปิด เราอาจมองไปไกลจนสุดสายตา แต่ยังไม่เจอเงาภูเขาเลยสักลูก ภาพแบบนี้ไม่ได้เกิดจากมุมกล้องอย่างเดียว เพราะบางจังหวัดตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มเจ้าพระยาซึ่งราบต่อเนื่องจริง ๆ

แต่ประโยคว่า “ไม่มีภูเขา จึงรอดจากแผ่นดินถล่ม 100%” ฟังดูสนุกแต่ไม่แม่นนัก พื้นที่ราบแทบไม่มีความเสี่ยงจากดินถล่มบนไหล่เขาแบบจังหวัดภูเขา ทว่าไม่ได้ปลอดภัยจากภัยเกี่ยวกับดินและน้ำทุกชนิด ยังมีดินทรุด คันดินพัง ตลิ่งทรุด และน้ำท่วมขังให้ต้องรับมือ

ที่ราบลุ่มกว้างจนภูเขาหายไปจากขอบฟ้า

หากใช้ความหมายในทางภูมิประเทศทั่วไป จังหวัดที่มักถูกยกเป็นกลุ่มพื้นที่ราบลุ่มมาก ไม่มีแนวภูเขาเด่นอยู่ในเขตจังหวัด ได้แก่ กรุงเทพมหานคร นนทบุรี ปทุมธานี สมุทรปราการ สมุทรสาคร พระนครศรีอยุธยา อ่างทอง และสิงห์บุรี พื้นที่เหล่านี้เชื่อมต่อกันด้วยลุ่มน้ำเจ้าพระยา คลองธรรมชาติและคลองขุดจำนวนมาก

คำว่า “ไม่มีภูเขา” ในที่นี้ไม่ใช่สถิติทางการที่ประกาศรายชื่อจังหวัดแบบตัดสินได้ด้วยเส้นเดียว เพราะต้องกำหนดก่อนว่าจะนับเนินดิน ลูกโดน หรือพื้นที่สูงเล็ก ๆ ว่าเป็นภูเขาหรือไม่ แต่ถ้าถามว่าจังหวัดใดมีสภาพเป็นที่ราบลุ่มอย่างชัดเจน จนไม่มีเทือกเขาหรือภูเขาขนาดใหญ่เป็นภูมิประเทศหลัก รายชื่อกลุ่มนี้ตอบภาพรวมได้ตรงที่สุด

ความราบคือทุนของเกษตรและเมือง

ดินตะกอนที่แม่น้ำพามาทับถมเป็นเวลานาน ทำให้พื้นที่ภาคกลางจำนวนมากเหมาะกับนาข้าว สวนผัก สวนผลไม้ และระบบชลประทาน การวางคลอง ถนน หรือพื้นที่อยู่อาศัยจึงทำได้ต่อเนื่องกว่าพื้นที่ลาดชัน เมืองขยายตัวง่าย การเดินทางทางบกและทางน้ำเชื่อมถึงกันได้ดี

นี่เป็นเหตุผลที่จังหวัดรอบกรุงเทพฯ เติบโตทั้งเป็นแหล่งผลิตอาหาร เขตอุตสาหกรรม และที่อยู่อาศัยของคนทำงานเมืองหลวง ความราบไม่ได้แปลว่าไม่มีข้อจำกัด แต่เป็นข้อได้เปรียบทางกายภาพที่ถูกใช้มาต่อเนื่องตั้งแต่อดีต

ไม่มีภูเขา ไม่ได้แปลว่าไม่มีดินถล่มทุกแบบ

ดินถล่มที่คนมักนึกถึงคือมวลดินและหินบนภูเขาไหลลงมาตามความลาดชัน ซึ่งพื้นที่ราบลุ่มมีโอกาสเกิดน้อยมากเมื่อเทียบกับพื้นที่เชิงเขา กรมทรัพยากรธรณีจึงมีข้อมูลและแผนที่ธรณีพิบัติภัยไว้ประเมินพื้นที่เสี่ยงตามลักษณะภูมิประเทศ ไม่ควรเหมารวมจากชื่อจังหวัดเพียงอย่างเดียว

อย่างไรก็ตาม พื้นที่ราบยังเกิด ตลิ่งพัง ดินทรุด หรือคันคลองพัง ได้ โดยเฉพาะบริเวณริมแม่น้ำ ริมคลอง พื้นดินอ่อน หรือจุดที่มีการสูบน้ำใต้ดินและรับน้ำหนักสิ่งปลูกสร้างมาก ความเสียหายลักษณะนี้ต่างจากดินถล่มบนภูเขา แต่กระทบบ้าน ถนน และระบบระบายน้ำได้เหมือนกัน

โจทย์หนักของที่ราบคือให้น้ำไปต่อทางไหน

เมื่อพื้นที่สูงต่ำต่างกันน้อย น้ำฝนจะระบายออกช้ากว่าพื้นที่ลาดเอียง ยิ่งมีถนน อาคาร และโครงการจัดสรรเพิ่มขึ้น พื้นผิวที่เคยซึมน้ำได้ก็ลดลง น้ำจึงไปรวมในจุดต่ำได้ง่าย ภาพน้ำขังในเมืองปริมณฑลจึงไม่ใช่เรื่องขัดแย้งกับคำว่า “พื้นที่ราบ” แต่เป็นผลโดยตรงจากความราบนั้นเอง

จังหวัดชายฝั่งอย่างสมุทรปราการและสมุทรสาครยังต้องมองเรื่องน้ำทะเลหนุนร่วมด้วย การระบายน้ำในคลองและแม่น้ำอาจทำได้ยากขึ้นในช่วงระดับน้ำภายนอกสูง ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การมีภูเขาหรือไม่มีภูเขาอย่างเดียว แต่คือระดับพื้นที่ ระบบประตูน้ำ สถานีสูบน้ำ ทางน้ำเดิม และการใช้ที่ดินรอบข้าง

สรุปให้ตรงที่สุด จังหวัดที่ราบลุ่มภาคกลางหลายแห่งแทบไม่มีภูเขาเป็นองค์ประกอบของภูมิประเทศ จึงห่างไกลจากความเสี่ยงดินถล่มบนไหล่เขา แต่คำว่า “ปลอดภัย 100%” ใช้ไม่ได้กับโลกจริง ความราบช่วยให้ปลูกข้าว สร้างเมือง และทำถนนสะดวก ขณะเดียวกันก็ทำให้การจัดการน้ำกลายเป็นภารกิจใหญ่ของคนในพื้นที่