ประตูกั้นน้ำบางปะกง ทำไมต้องกั้นแยกน้ำจืด-น้ำเค็ม ทั้งที่แม่น้ำยาวสายใหญ่ขนาดนั้น?

ประตูกั้นน้ำบางปะกง ทำไมต้องกั้นแยกน้ำจืด-น้ำเค็ม ทั้งที่แม่น้ำยาวสายใหญ่ขนาดนั้น?

"แม่น้ำบางปะกง" สายน้ำชีวิตแห่งภาคตะวันออกที่ไหลผ่านจังหวัดฉะเชิงเทราและชลบุรีลงสู่อ่าวไทย มีลักษณะทางอุทกวิทยาเฉพาะตัวที่เป็นมหากาพย์การบริหารจัดการน้ำ นั่นคือภาวะ "แม่น้ำสองน้ำ" ในฤดูน้ำหลาก กระแสน้ำจืดจากทางตอนบนจะไหลทะลักลงมาปะทะน้ำเค็ม แต่ในฤดูแล้ง ปริมาณน้ำจืดลดลงอย่างมาก ส่งผลให้น้ำเค็มจากอ่าวไทยรุกตัวลึกเข้าไปตามลำน้ำบางปะกงไกลนับร้อยกิโลเมตร การสร้าง "เขื่อนทดน้ำบางปะกง" หรือประตูกั้นน้ำบางปะกง จึงเป็นโครงสร้างวิศวกรรมชลประทานขนาดใหญ่ที่ถูกวางลงกลางแม่น้ำสายหลักเพื่อรับมือกับปรากฏการณ์นี้

โจทย์ทางวิศวกรรมชลประทานของประตูกั้นน้ำบางปะกง คือการรักษาสมดุลระหว่างการอุปโภคบริโภค การเกษตร และอุตสาหกรรมในลุ่มน้ำภาคตะวันออก ในช่วงฤดูแล้ง หากไม่มีการกั้นน้ำเค็ม น้ำในแม่น้ำจะเค็มเกินกว่าจะนำไปผลิตน้ำประปาหรือใช้รดสวนไร่นาได้ ประตูกั้นน้ำซึ่งเป็นประตูเหล็กขนาดใหญ่จึงทำหน้าที่บานกั้นสกัดไม่ให้น้ำเค็มไหลย้อนขึ้นทางตอนบน พร้อมกับทำหน้าที่เป็นกักเก็บ "น้ำจืด" ไว้เหนือประตูให้กลายเป็นอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ริมแม่น้ำ

ทว่าการกั้นแม่น้ำสายใหญ่ทั้งสายไม่ได้มีแค่เรื่องประโยชน์ แต่มาพร้อมความท้าทายทางวิศวกรรมและสิ่งแวดล้อมอย่างมหาศาล การปิดประตูน้ำจะส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศการเดินทางของสัตว์น้ำ เช่น ปะกัง โลมา หรือปลาบึก และทำให้ตะกอนดินเกิดการตกค้างหน้าประตู วิศวกรจึงต้องออกแบบ "บันไดปลาผ่าน" (Fish Ladder) และระบบช่องเปิด-ปิดประตูระบายน้ำแบบปรับระดับตามจังหวะน้ำขึ้น-น้ำลง (Tidal Operation Rule) เพื่อเปิดโอกาสให้สัตว์น้ำและตะกอนธรรมชาติไหลผ่านได้ในจังหวะที่เหมาะสม

นอกจากนี้ การรับแรงดันน้ำต่างระดับระหว่างน้ำจืดด้านในและน้ำเค็มด้านนอกที่มีการเปลี่ยนแปลงระดับตามแรงดึงดูดของดวงจันทร์ตลอดเวลา ตัวโครงสร้างประตูกั้นน้ำจึงต้องใช้เสาเข็มคอนกรีตขนาดใหญ่ตอกลึกลงชั้นดินแข็งใต้ลำน้ำบางปะกงเพื่อป้องกันการกัดเซาะและทรุดตัว ประตูกั้นน้ำบางปะกงจึงเป็นมากกว่ากำแพงกั้นน้ำ แต่คือเครื่องมือทางวิศวกรรมที่คอยควบคุมจังหวะหัวใจของสายน้ำภาคตะวันออกให้อยู่ร่วมกับมนุษย์ได้อย่างลงตัว