จังหวัดที่ลงท้ายด้วยบุรีมีกี่แห่ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาไล่อ่านชื่อจังหวัดไทย หลายคนอาจสะดุดกับคำลงท้ายที่ฟังเป็นทางการและเก่าแก่คำหนึ่ง คือ “บุรี” ชื่ออย่างชลบุรี ราชบุรี หรือสุพรรณบุรีคุ้นหูจนแทบไม่ทันคิดว่า คำเดียวกันนี้ซ่อนอยู่ในชื่อจังหวัดมากแค่ไหน

ถ้านับเฉพาะจังหวัดที่ลงท้ายด้วยคำว่า “บุรี” ตรงตัว คำตอบคือ 10 จังหวัด ได้แก่ ชลบุรี จันทบุรี กาญจนบุรี ลพบุรี นนทบุรี เพชรบุรี ปราจีนบุรี ราชบุรี สิงห์บุรี และสุพรรณบุรี

มีจุดที่ชวนสับสนเล็กน้อยคือ บุรีรัมย์ มีคำว่า “บุรี” อยู่ต้นชื่อ แต่ไม่ได้ลงท้ายด้วย “บุรี” ดังนั้นหากถามว่า “ชื่อจังหวัดที่มีตัวอักษรคำว่าบุรีอยู่ด้วย” จะได้ 11 จังหวัด แต่ถ้าถามตามโจทย์ว่าชื่อที่ลงท้ายด้วย “บุรี” รายชื่อ 10 จังหวัดข้างต้นคือคำตอบที่ตรงที่สุด

บุรีไม่ได้แปลว่าอุดมสมบูรณ์โดยตรง

คำว่า “บุรี” มีรากจากภาษาสันสกฤตและใช้ในความหมายว่า เมือง นคร หรือชุมชนที่ตั้งมั่น จึงมักพบในชื่อบ้านเมืองเก่า ไม่ได้แปลว่าแผ่นดินอุดมสมบูรณ์ตรงตัว ส่วนภาพของเมืองที่มีคูน้ำ กำแพง หรือป้อม ก็เข้ากับความหมายเรื่องศูนย์กลางชุมชนและการตั้งรับในอดีตได้ดี

คำอังกฤษอย่าง borough และ burg ก็ใช้กับเมืองหรือป้อมเช่นกัน แต่ไม่ควรสรุปว่าเป็นคำเดียวกันโดยตรง เพราะ “บุรี” เดินทางมากับสายสันสกฤต ขณะที่คำอังกฤษอยู่ในสายภาษาเจอร์แมนิก ความคล้ายกันจึงน่าสนใจในฐานะแนวคิดเรื่องเมืองและป้อม มากกว่าจะเป็นคำที่ยืมกันมา

ทำไมรายชื่อจึงกระจุกทางกลาง ตะวันตก และตะวันออก

ใน 10 จังหวัดนี้ หลายแห่งอยู่ในพื้นที่ที่คนตั้งถิ่นฐานและค้าขายกันมานาน เช่น ลุ่มเจ้าพระยา ลุ่มแม่กลอง ลุ่มท่าจีน พื้นที่เชื่อมแม่น้ำสายสำคัญ หรือชายฝั่งตะวันออก น้ำจึงมีความหมายมากกว่าการเกษตร เพราะเป็นทั้งทางเดินทาง แหล่งอาหาร และเส้นทางแลกเปลี่ยนสินค้า ก่อนยุคถนนและรถไฟ

แต่ไม่ควรตีความว่าทุกจังหวัดชื่อ “บุรี” ต้องติดแม่น้ำใหญ่หรือเป็นที่ราบอุดมสมบูรณ์เหมือนกันทั้งหมด กาญจนบุรีมีภูเขาและลำน้ำหลายสาย ชลบุรีและจันทบุรีเชื่อมกับชายฝั่งและพื้นที่ตะวันออก ขณะที่ลพบุรีมีทั้งที่ราบและภูมิประเทศหลากหลาย ชื่อ “บุรี” จึงบอกสถานะของ เมือง ในประวัติศาสตร์ มากกว่าจะเป็นป้ายกำกับภูมิประเทศแบบตายตัว

ลองดูคำหน้าของแต่ละจังหวัดก็เห็นภาพสนุกขึ้น: “ราชบุรี” คือเมืองของพระราชา “สิงห์บุรี” คือเมืองสิงห์ “สุพรรณบุรี” คือเมืองทอง ส่วนชลบุรีสื่อถึงเมืองที่เกี่ยวกับน้ำ และจันทบุรีเชื่อมโยงกับคำว่า “จันทน์” ชื่อเหล่านี้เหมือนเศษเสี้ยวของภาษาที่เก็บทั้งอำนาจ ความเชื่อ ทรัพยากร และภูมิทัศน์ของชุมชนเอาไว้

สิบจังหวัดนี้จึงไม่ใช่กลุ่มจังหวัดประเภทเดียวกัน แต่เป็นร่องรอยว่าครั้งหนึ่งคำว่า “เมือง” ถูกนำไปประกอบกับสิ่งสำคัญของพื้นที่นั้นอย่างไร ครั้งหน้าที่เห็นคำลงท้าย “บุรี” บนป้ายทางหลวง ลองอ่านคำข้างหน้าอีกนิด อาจเจอประวัติศาสตร์ย่อม ๆ ของเมืองนั้นอยู่ในชื่อเดียว