ทำไม "คลองผดุงกรุงเกษม" ถึงถูกขุดเป็นคูเมืองชั้นนอกในสมัยรัชกาลที่ 4?

ทำไม "คลองผดุงกรุงเกษม" ถึงถูกขุดเป็นคูเมืองชั้นนอกในสมัยรัชกาลที่ 4?

เมื่อเอ่ยถึงคลองสายสำคัญกลางกรุงเทพมหานคร "คลองผดุงกรุงเกษม" คลองโค้งกว้างที่ไหลผ่านย่านประวัติศาสตร์ตั้งแต่เทเวศร์ หัวลำโพง จนไปออกแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณสี่พระยา คือหนึ่งในโครงสร้างพื้นฐานทางน้ำที่มีบทบาทอย่างยิ่งต่อการขยายตัวของเมืองหลวง ทว่าในทางประวัติศาสตร์การวางผังเมือง คลองสายนี้ไม่ได้ถูกขุดขึ้นเพียงเพื่อการเกษตรหรือการคมนาคมทั่วไป แต่คือ "คูเมืองชั้นนอก" ที่ถูกออกแบบมาเพื่อรองรับการเติบโตของกรุงเทพมหานครในยุคเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ความทันสมัย

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) กรุงเทพฯ เริ่มประสบปัญหาความแออัด ประชากรทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติเพิ่มจำนวนขึ้นอย่างรวดเร็ว ขอบเขตพระนครเดิมที่มี "คลองรอบกรุง" (คลองบางลำพู-คลองโอ่งอ่าง) เป็นคูเมืองชั้นในเริ่มคับแคบ ไม่เพียงพอต่อการขยายตัวของที่อยู่อาศัยและการค้าขาย พระองค์จึงโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองขนานไปกับแนวคูเมืองเดิม ขยับขอบเขตเมืองออกไปทางทิศตะวันออก แล้วพระราชทานนามว่า "คลองผดุงกรุงเกษม"

ในเชิงวิศวกรรมและการวางผังเมืองยุคนั้น คลองผดุงกรุงเกษมทำหน้าที่เป็นทั้งเกราะป้องกันพระนคร (Moat) และยุทธศาสตร์การคมนาคมขนส่งทางน้ำ การขุดคลองที่มีความกว้างและลึกพอให้เรือสินค้าขนาดใหญ่แล่นผ่านได้ ช่วยเปิดพื้นที่เกษตรกรรมและย่านการค้าใหม่ๆ นอกกำแพงเมืองเดิม นอกจากนี้ โครงสร้างของคลองยังกลายเป็นรากฐานสำคัญเมื่อเมืองเริ่มปรับเปลี่ยนเข้าสู่การคมนาคมทางบกในเวลาต่อมา โดยมีถนนคู่ขนานและสถานีรถไฟหัวลำโพงเกิดขึ้นตามแนวคลอง

ปัจจุบัน แม้คลองผดุงกรุงเกษมจะไม่ได้ทำหน้าที่เป็นคูเมืองป้องกันศัตรูอีกต่อไป แต่คลองสายนี้ได้รับการฟื้นฟูให้กลายเป็นเส้นทางคมนาคมสายน้ำทางเลือกด้วยเรือไฟฟ้า (EV Boat) และพื้นที่สาธารณะริมน้ำ การขุดคลองเมื่อกว่า 170 ปีก่อน จึงเป็นสายตาอันยาวไกลทางผังเมืองที่ช่วยขยายลมหายใจของกรุงเทพฯ จากเมืองในกำแพง สู่มหานครที่เติบโตอย่างไม่หยุดยั้ง