ถอดรหัส "สะพานพุทธ" สะพานเปิด-ปิดได้แห่งแรกของไทย กับงานวิศวกรรมยุค 2475

หากย้อนกลับไปในอดีต ภาพของสะพานเหล็กสีเขียวเข้มตระหง่านข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา นามว่า "สะพานพระพุทธยอดฟ้า" หรือที่เรียกกันติดปากว่า "สะพานพุทธ" ไม่ได้เป็นเพียงโครงสร้างเชื่อมการเดินทางระหว่างฝั่งพระนครกับฝั่งธนบุรีเท่านั้น แต่ยังเป็นหนึ่งในนวัตกรรมทางวิศวกรรมที่ล้ำสมัยที่สุดแห่งยุค ซึ่งเปิดใช้งานอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2475 ในโอกาสเฉลิมฉลองกรุงเทพมหานครครบ 150 ปี และความมหัศจรรย์ที่หลายคนอาจไม่เคยรู้ คือสะพานแห่งนี้เคยเป็น "สะพานขึงโครงเหล็กแบบเปิด-ปิดได้" (Bascule Bridge) แห่งแรกของประเทศไทย

โจทย์ทางวิศวกรรมในสมัยรัชกาลที่ 7 สำหรับการสร้างสะพานข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาแห่งแรกในเขตเมืองหลวง คือต้องรองรับทั้งการจราจรทางบกที่เริ่มมีรถยนต์มากขึ้น และไม่กีดขวางการสัญจรทางน้ำของเรือสินค้าขนาดใหญ่และเรือรบ รัฐบาลไทยในยุคนั้นจึงได้ว่าจ้างบริษัท Dorman Long & Co.Ltd. จากประเทศอังกฤษ (ผู้สร้างสะพานฮาร์เบอร์ที่ซิดนีย์) ให้เป็นผู้ออกแบบและก่อสร้างสะพานโครงเหล็กที่มีกลไกพิเศษ

ความอัจฉริยะเชิงกลไกของสะพานพุทธ อยู่ที่โครงสร้างสะพานช่วงกลางน้ำซึ่งถูกแยกออกเป็นสองท่อน แต่ละท่อนใช้ระบบเฟืองและมอเตอร์ไฟฟ้าในการยกตัวสะพานขึ้นในแนวดิ่งเหมือนคันยก (Bascule Mechanism) เพื่อเปิดช่องว่างกลางแม่น้ำให้กว้างถึง 60 เมตร ในยามที่เรือเรือรบหรือเรือพาณิชย์ขนาดใหญ่ต้องแล่นผ่าน เจ้าหน้าที่จะทำการปิดกั้นจราจรทางบก และสั่งการให้ระบบมอเตอร์ทำงานเพื่อยกตัวสะพานขึ้นอย่างตระการตา

แม้ว่าในเวลาต่อมา เมื่อมีการก่อสร้างสะพานสมเด็จพระเจ้าตากสินและสะพานอื่นๆ รวมถึงเรือสินค้าขนาดใหญ่เปลี่ยนไปจอดที่ท่าเรือคลองเตยแทน ปริมาณการสัญจรของเรือใหญ่ผ่านสะพานพุทธจึงลดลง ประกอบกับตัวโครงสร้างและกลไกเฟืองยกมีความเสื่อมสภาพตามกาลเวลา ระบบเปิด-ปิดสะพานจึงถูกเชื่อมปิดตายอย่างถาวร แต่ร่องรอยรอยต่อโครงเหล็กกลางสะพานและห้องควบคุมเครื่องกลเดิม ยังคงทำหน้าที่เป็นประวัติศาสตร์เชิงวิศวกรรมที่บอกเล่าความภาคภูมิใจในยามที่เมืองหลวงเปิดประตูสู่ยุคใหม่