ความลับใต้สายน้ำ: ทำไม “สมบัติทองคำ” ใต้แม่น้ำเจ้าพระยาจึงไม่มีใครแตะต้องได้

        ใต้ผืนน้ำสีน้ำตาลขุ่นของแม่น้ำเจ้าพระยาที่เรือด่วนและเรือโยงสัญจรผ่านไปมาทุกเมื่อเชื่อวัน ไม่ได้มีเพียงแค่โคลนตมหรือฝูงปลา แต่ลึกลงไปคือก้นบึ้งของเส้นทางประวัติศาสตร์ที่เปรียบเสมือน “ตู้เซฟขนาดยักษ์” ซุกซ่อนซากเรือโบราณ ทองคำแท่ง อัญมณี และเหรียญเงินตรามูลค่ามหาศาลที่จมดิ่งมานานหลายร้อยปี ทว่าท่ามกลางเรื่องเล่าขานอันน่าตื่นตา ทำไมจนถึงทุกวันนี้จึงแทบไม่มีใครสามารถแตะต้องหรือนำสมบัติเหล่านั้นขึ้นมาครอบครองได้อย่างสมบูรณ์

เส้นทางสายทองคำแห่งกรุงสยาม

        ย้อนกลับไปในยุคที่กรุงศรีอยุธยารุ่งเรืองถึงขีดสุดในฐานะศูนย์กลางการค้านานาชาติ แม่น้ำเจ้าพระยาคือทางหลวงสายหลักที่เชื่อมสยามเข้ากับโลกภายนอก เรือสินค้าจากทั่วทุกมุมโลก ทั้งเรือสำเภาจีน เรือสินค้าจากเปอร์เซีย และเรือใบขนาดยักษ์ของชาติตะวันตก โดยเฉพาะกองเรือของบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ (VOC) ต่างแล่นเข้ามาเจรจาค้าขาย

        สิ่งที่กองเรือเหล่านี้บรรทุกมาไม่ได้มีเพียงปืนใหญ่ ผ้าไหม หรือเครื่องเทศ แต่ยังรวมถึงเหรียญเงินดอลลาร์สเปน เหรียญเงินดัตช์โบราณ และทองคำแท่งบริสุทธิ์เพื่อใช้เป็นทุนสำรองในการแลกเปลี่ยนสินค้าชั้นเลิศ ทว่าคุ้งน้ำอันตราย สันดอนทรายใต้น้ำ กระแสน้ำวนในฤดูน้ำหลาก มรสุมร้าย และภัยสงคราม ทำให้เรือนับไม่ถ้วนต้องอับปางลง ส่งผลให้ทรัพย์สมบัติมหาศาลจมดิ่งสู่ก้นแม่น้ำอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

กำแพงธรรมชาติ: ทัศนวิสัยเป็นศูนย์และมหาโคลนตม

        อุปสรรคสำคัญอันดับแรกที่ทำให้การสำรวจใต้น้ำเป็นเรื่องยากยิ่ง คือสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ แม่น้ำเจ้าพระยาเต็มไปด้วยอนุภาคตะกอนแขวนลอยจำนวนมหาศาล เมื่อดำดิ่งลงไปเพียงไม่กี่เมตร แสงสว่างจากผิวน้ำจะหายไปโดยสิ้นเชิง ทัศนวิสัยใต้น้ำจึงแทบเป็นศูนย์ นักดำน้ำไม่สามารถมองเห็นสิ่งใดได้แม้จะใช้ไฟฉายกำลังสูง ต้องอาศัยเพียงประสาทสัมผัสจากมือในการคลำสำรวจเท่านั้น

        นอกจากนี้ สิ่งของที่มีน้ำหนักมากอย่างทองคำและเหรียญโลหะไม่ได้ตกค้างอยู่บนพื้นผิวดิน แต่จะค่อยๆ จมลึกสู่ชั้นโคลนตมที่ทับถมกันมานานหลายร้อยปี ชั้นโคลนใต้แม่น้ำเจ้าพระยามีความหนาแน่นหลายเมตร การขุดโคลนใต้น้ำจึงเป็นเรื่องยากลำบาก เพราะแรงดันน้ำและกระแสน้ำจะพัดพาโคลนรอบข้างให้ไหลกลับเข้ามาถมใหม่อยู่ตลอดเวลา

กระแสน้ำเชี่ยวและกับดักใต้น้ำ

        ใต้ผิวน้ำที่มองเห็นภายนอกกลับมีกระแสน้ำวนและคลื่นใต้น้ำที่รุนแรงและคาดเดาได้ยาก โดยเฉพาะตามแนวคุ้งน้ำและฐานตอม่อสะพาน กระแสน้ำที่เชี่ยวกรากสามารถซัดพัดพานักดำน้ำให้หลุดจากแนวเชือกนำทางได้ทันที

        ยิ่งไปกว่านั้น บริเวณก้นแม่น้ำยังเต็มไปด้วยสิ่งกีดขวางอันตราย ทั้งซากตอไม้โบราณ เศษแก้ว เศษเหล็ก ตลอดจนขยะยุคใหม่อย่างสายสลิงและเศษแหอวนที่พร้อมจะพันรัดอุปกรณ์หายใจ ขณะที่ด้านบนยังมีการจราจรทางน้ำของเรือขนาดใหญ่ที่แล่นผ่านไปมาตลอดทั้งวัน การดำน้ำลงไปเพื่อค้นหาสมบัติตามลำพังจึงเป็นภารกิจที่เสี่ยงต่อชีวิตเป็นอย่างยิ่ง

ปราการทางกฎหมายและการอนุรักษ์

        นอกเหนือจากความเสี่ยงทางธรรมชาติแล้ว โบราณวัตถุและซากเรือโบราณทั้งหมดที่จมอยู่ใต้แม่น้ำถือเป็นสมบัติของแผ่นดิน ภายใต้การคุ้มครองของพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ การลักลอบงมหรือขุดค้นหาโบราณวัตถุถือเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมายและมีโทษทางอาญา

        ในมิติของงานโบราณคดีใต้น้ำ การปล่อยให้ซากเรือและวัตถุโบราณถูกฝังตัวอยู่ใต้โคลนตมที่ปราศจากออกซิเจน ถือเป็นการรักษาสภาพโบราณวัตถุไม่ให้ผุกร่อนได้ดีที่สุดทางหนึ่ง การขุดค้นโดยปราศจากองค์ความรู้และเทคโนโลยีการอนุรักษ์ที่ถูกต้อง มีแต่จะทำให้สมบัติทางประวัติศาสตร์เหล่านั้นพังทลายลงทันทีที่สัมผัสกับอากาศ

        “สมบัติทองคำ” ใต้แม่น้ำเจ้าพระยาไม่ได้เป็นเพียงตำนานขุมทรัพย์ในจินตนาการ แต่คือภาพสะท้อนของหน้าประวัติศาสตร์ การค้า และอารยธรรมที่เคยรุ่งเรือง ความลึก ความมืดมิด และชั้นโคลนหนาทึบเปรียบเสมือนกลไกตามธรรมชาติที่ทำหน้าที่เป็นตู้เซฟล็อกกาลเวลา คอยปกป้องมรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้ไว้จากการถูกรบกวน เพื่อให้สายน้ำยังคงทำหน้าที่เก็บบันทึกเรื่องราวของแผ่นดินไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อไป