ทำไมครอบครัวผู้ต้องขังหลายคนไม่กล้าร้องเรียน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คำถามที่ครอบครัวผู้ต้องขังต้องชั่งใจบางครั้งไม่ใช่แค่ “เรื่องนี้ควรร้องเรียนไหม” แต่เป็นคำถามที่หนักกว่านั้นว่า ถ้าร้องไปแล้ว คนที่ยังอยู่ข้างในจะต้องรับผลอะไรหรือเปล่า

คนข้างนอกอาจมองว่าการแจ้งปัญหาเป็นสิทธิและเป็นทางออกที่ควรทำทันที แต่สำหรับครอบครัวที่ต้องรอวันเยี่ยม รอโทรศัพท์ หรือรับข้อมูลผ่านคนกลางเพียงไม่กี่ช่องทาง การร้องเรียนอาจรู้สึกเหมือนการเดินเข้าไปแตะระบบที่คนในครอบครัวยังต้องพึ่งพาอยู่ทุกวัน ทั้งเรื่องการรักษา การเยี่ยม การติดต่อ และความเป็นอยู่ในเรือนจำ

นี่ไม่ได้แปลว่าทุกเรือนจำจะตอบโต้ผู้ร้อง หรือทุกคำร้องจะนำไปสู่ผลเสีย แต่ ความกลัวว่าจะเกิดผลย้อนกลับ เป็นเหตุผลที่ไม่ควรถูกปัดทิ้งว่าเป็นความคิดมาก เพราะครอบครัวไม่สามารถเห็นเหตุการณ์ทั้งหมดด้วยตัวเอง และไม่อาจรู้ได้ง่ายว่าหลังยื่นเรื่องแล้ว ชีวิตของคนข้างในจะเปลี่ยนไปอย่างไร

ความกลัวลักษณะนี้เกิดจากความไม่สมดุลของอำนาจเป็นสำคัญ ผู้ต้องขังยังอยู่ในสถานที่ปิด ส่วนครอบครัวอยู่นอกกำแพงและต้องอาศัยข้อมูลจากการเยี่ยม เอกสาร หรือคำบอกเล่า เมื่อข้อมูลไม่ครบ ทุกการเปลี่ยนแปลงจึงถูกตีความได้หลายทาง การไม่ได้รับสายตามเวลา การเลื่อนเยี่ยม การย้ายแดน หรือการที่ผู้ต้องขังพูดสั้นลง อาจไม่มีความเกี่ยวข้องกับคำร้องเลยก็ได้ แต่สำหรับคนในบ้าน ความไม่แน่ใจก็เพียงพอจะทำให้ไม่กล้าเดินหน้าต่อ

อีกชั้นหนึ่งคือครอบครัวบางบ้านไม่ได้ต้องการเอาชนะหน่วยงาน พวกเขาอาจต้องการเพียงให้ญาติได้รับการรักษา ได้ความปลอดภัย หรือได้คำอธิบายที่ตรวจสอบได้ เมื่อเป้าหมายคือการให้คนข้างในอยู่ต่อไปอย่างราบรื่น การเลือกเงียบจึงอาจถูกมองว่าเป็นวิธีป้องกันความเสี่ยงระยะสั้น แม้ในระยะยาวปัญหาเดิมอาจไม่มีใครตรวจสอบ

ประเด็นนี้ไม่ใช่เรื่องสมมติลอย ๆ ทั้งหมด เมื่อวันที่ 4 กันยายน 2569 กสม. เปิดเผยการตรวจสอบคำร้องของผู้ต้องขังรายหนึ่งที่กล่าวอ้างว่าถูกข่มขู่ให้กลับคำให้การและถอนคำร้องทุกข์ กสม. ระบุว่ายังมีพยานหลักฐานไม่เพียงพอที่จะรับฟังได้ว่าการข่มขู่เกิดขึ้นในบางประเด็น และไม่พบหลักฐานชัดว่ามีการระงับการส่งเรื่องไปหน่วยงานภายนอก อย่างไรก็ตาม กสม. เห็นว่าหากมีการถอนคำร้องโดยสมัครใจ ควรมีบุคคลที่ผู้ต้องขังไว้วางใจลงนามเป็นพยาน เพื่อให้ตรวจสอบได้ว่าการถอนนั้นปราศจากการบังคับหรือแทรกแซง

ข้อเสนอนี้ชี้ให้เห็นจุดสำคัญว่า ระบบไม่ได้ต้องดูแค่ว่า “มีคำร้องหรือไม่มีคำร้อง” แต่ต้องดูด้วยว่าผู้ร้องมีโอกาสพูดอย่างอิสระจริงหรือไม่ เพราะการถอนเรื่องอาจเกิดจากความสมัครใจ หรืออาจเกิดจากความกลัวก็ได้ และเอกสารที่มีลายเซ็นเพียงอย่างเดียวอาจตอบคำถามนี้ไม่ได้เสมอไป

สำหรับครอบครัว สิ่งที่ช่วยลดความเสี่ยงได้มากกว่าการโพสต์ระบายทันที คือการแยกข้อมูลให้ชัดว่าอะไรเห็นเอง อะไรได้ยินจากผู้ต้องขัง อะไรเป็นเอกสาร และอะไรยังเป็นเพียงข้อสงสัย จดวันเวลาไปเยี่ยม อาการที่พบ คำชี้แจงที่ได้รับ ชื่อหน่วยงานหรือบุคคลที่ติดต่อ และผลที่เกิดขึ้นหลังจากนั้น เก็บสำเนาเอกสารไว้นอกเรือนจำ รวมทั้งบันทึกว่ามีการยื่นเรื่องที่ไหนและเมื่อใด

การจดแบบนี้ไม่ได้หมายความว่าครอบครัวต้องพิสูจน์คดีให้เสร็จก่อนจึงจะร้องได้ แต่ช่วยให้คำร้องมีข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบต่อได้ และช่วยป้องกันไม่ให้ความทรงจำที่ปะปนกับความกังวลทำให้รายละเอียดคลาดเคลื่อน ที่สำคัญควรถามผู้ต้องขังเท่าที่ทำได้ว่าเขาต้องการให้ครอบครัวดำเนินการอย่างไร ยกเว้นกรณีมีอันตรายเร่งด่วนที่ต้องขอความช่วยเหลือทันที

ส่วนการเปิดเผยต่อสาธารณะก็ต้องคิดให้รอบคอบ ไม่ใช่เพราะผู้ร้องไม่มีสิทธิพูด แต่เพราะการเปิดชื่อ รายละเอียดคดี หรือข้อมูลที่ระบุตัวคนข้างในได้ อาจทำให้ผู้ต้องขังถูกจับจ้องมากขึ้น และทำให้การตรวจสอบข้อเท็จจริงกลายเป็นการโต้เถียงบนโซเชียลมีเดียแทน การโพสต์จึงไม่ควรถูกใช้แทนการเก็บหลักฐานและการยื่นเรื่องอย่างเป็นระบบ

เมื่อจะร้องเรียน ควรเขียนให้เห็นทั้งปัญหาและความเสี่ยง เช่น ระบุว่ากังวลเรื่องการตอบโต้หรือการเปิดเผยตัวผู้ร้อง พร้อมสอบถามหน่วยงานรับเรื่องตรง ๆ ว่าข้อมูลจะถูกส่งต่ออย่างไร ใครเป็นผู้รับผิดชอบ และจะติดตามสถานะได้ด้วยวิธีใด การขอ เลขรับเรื่องและหลักฐานการส่ง สำคัญพอ ๆ กับเนื้อหาคำร้อง เพราะทำให้ครอบครัวรู้ว่าเรื่องเดินทางไปถึงที่ใดแล้ว

กรมราชทัณฑ์ประชาสัมพันธ์ช่องทางรับเรื่องร้องเรียนและแจ้งเบาะแสสำหรับประชาชนและญาติไว้หลายทาง ได้แก่ ยื่นด้วยตนเอง ส่งไปรษณีย์ โทรศัพท์ เว็บไซต์รับเรื่องร้องเรียน และศูนย์รับเรื่องราวร้องทุกข์ของรัฐบาล 1111 โดยช่องทางโทรศัพท์ที่ระบุไว้คือ 0 2967 3307 หรือ 0 2967 2222 ต่อ 254 ถึง 256 นอกจากนี้ กสม. มีช่องทางร้องเรียนด้านสิทธิมนุษยชนและสายด่วน 1377 ซึ่งเป็นทางเลือกเมื่อครอบครัวเห็นว่าการร้องเรียนผ่านหน่วยงานเดิมอาจไม่เพียงพอ

ช่องทางเหล่านี้ไม่ได้เป็นหลักประกันว่าทุกเรื่องจะได้คำตอบตามที่ครอบครัวต้องการ และการส่งเรื่องไปภายนอกก็ไม่ได้แปลว่าข้อกล่าวหาจะถูกตัดสินว่าเป็นจริงทันที สิ่งที่ควรคาดหวังคือการมีผู้รับเรื่อง มีร่องรอยให้ติดตาม และมีการตรวจสอบจากข้อมูลหลายด้าน โดยเฉพาะเมื่อเรื่องเกี่ยวข้องกับความปลอดภัย สุขภาพ หรือการถูกข่มขู่

สุดท้ายแล้ว ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ครอบครัว “ไม่กล้าพอ” เสมอไป แต่อยู่ที่ระบบร้องเรียนยังทำให้พวกเขาต้องเลือกระหว่างการพูดเพื่อปกป้องสิทธิ กับการเงียบเพื่อปกป้องคนที่รัก หากการร้องเรียนที่ดีต้องเริ่มจากการทำให้ผู้ร้องมั่นใจว่าคนข้างในจะไม่ถูกทิ้งไว้ลำพัง ระบบก็ต้องมีช่องทางที่เป็นอิสระ รักษาความลับ แจ้งความคืบหน้า และตรวจสอบการถอนคำร้องอย่างโปร่งใส

เพราะเสียงของครอบครัวจะมีความหมายก็ต่อเมื่อการเปล่งเสียงนั้นไม่ทำให้คนที่อยู่หลังประตูต้องรับความเสี่ยงเพิ่มขึ้น และเมื่อยังไม่มีคำตอบเรื่องนี้ชัดเจน ความเงียบของบางบ้านจึงไม่ควรถูกอ่านว่าไม่มีปัญหา แต่อาจเป็นสัญญาณว่าพวกเขายังไม่เห็นทางร้องเรียนที่ปลอดภัยพอ