เขื่อนใหญ่ 4 แห่งของไทย หากเสียหายรุนแรง ผลกระทบขึ้นอยู่กับอะไร?

ประเทศไทยมีเขื่อนขนาดใหญ่หลายแห่งที่ทำหน้าที่กักเก็บน้ำ ผลิตกระแสไฟฟ้า สนับสนุนภาคการเกษตร และช่วยบริหารจัดการน้ำ แต่หากเกิดเหตุสุดวิสัยจนเขื่อนขนาดใหญ่ได้รับความเสียหายรุนแรง พื้นที่ด้านท้ายน้ำจะได้รับผลกระทบมากเพียงใด?

เรื่องนี้เป็นเพียง สถานการณ์สมมติ ไม่ได้หมายความว่าเขื่อนทั้ง 4 แห่งกำลังอยู่ในภาวะอันตราย และไม่สามารถนำความจุอ่างเก็บน้ำมาตัดสินระดับความเสียหายได้โดยตรง เพราะผลกระทบจริงยังขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำในขณะเกิดเหตุ ภูมิประเทศ แนวลำน้ำ และข้อมูลจากแบบจำลองเฉพาะพื้นที่

1. เขื่อนศรีนครินทร์ จ.กาญจนบุรี

เขื่อนศรีนครินทร์ ตั้งอยู่บนแม่น้ำแควใหญ่ จังหวัดกาญจนบุรี มีความจุอ่างเก็บน้ำ 17,745 ล้านลูกบาศก์เมตร นับเป็นเขื่อนที่สามารถกักเก็บน้ำได้มากที่สุดในประเทศไทย

หากสมมติว่าโครงสร้างได้รับความเสียหายรุนแรง น้ำจะเคลื่อนตัวลงสู่พื้นที่ด้านท้ายน้ำตามลักษณะภูมิประเทศและระบบลำน้ำ อย่างไรก็ตาม ไม่อาจระบุพื้นที่หรือระดับความรุนแรงได้จากตัวเลขความจุอ่างเพียงอย่างเดียว

2. เขื่อนภูมิพล จ.ตาก

เขื่อนภูมิพล เป็นเขื่อนคอนกรีตโค้งที่สร้างปิดกั้นแม่น้ำปิงในจังหวัดตาก มีความจุอ่างเก็บน้ำ 13,462 ล้านลูกบาศก์เมตร และเป็นแหล่งน้ำสำคัญของพื้นที่ภาคเหนือและลุ่มน้ำเจ้าพระยา

ในสถานการณ์สมมติที่เกิดความเสียหายรุนแรง พื้นที่ตามแนวแม่น้ำปิงด้านท้ายน้ำย่อมเป็นพื้นที่ที่ต้องนำมาประเมินก่อน ส่วนผลกระทบจะขยายไปไกลเพียงใด ต้องพิจารณาปริมาณน้ำและสภาพลำน้ำในขณะนั้นร่วมด้วย

3. เขื่อนสิริกิติ์ จ.อุตรดิตถ์

เขื่อนสิริกิติ์ ตั้งอยู่บนแม่น้ำน่าน จังหวัดอุตรดิตถ์ มีความจุอ่างเก็บน้ำ 9,510 ล้านลูกบาศก์เมตร และเป็นเขื่อนดินที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

เนื่องจากแม่น้ำน่านเป็นหนึ่งในแม่น้ำสายหลักที่ไหลลงสู่ภาคกลาง เหตุผิดปกติรุนแรงจึงอาจส่งผลต่อพื้นที่ตามแนวลำน้ำด้านท้ายน้ำ แต่จะกระทบพื้นที่ใดและรุนแรงเพียงใด ต้องอาศัยการวิเคราะห์จากข้อมูลจริง ไม่ควรคาดเดาจากแผนที่ทั่วไป

4. เขื่อนวชิราลงกรณ จ.กาญจนบุรี

เขื่อนวชิราลงกรณ หรือชื่อเดิมว่าเขื่อนเขาแหลม ตั้งอยู่บนแม่น้ำแควน้อย จังหวัดกาญจนบุรี มีความจุอ่างเก็บน้ำ 8,860 ล้านลูกบาศก์เมตร

หากเกิดเหตุสุดวิสัย น้ำจะเคลื่อนตัวไปตามระบบแม่น้ำแควน้อยและพื้นที่ลุ่มน้ำแม่กลอง การประเมินจึงต้องพิจารณาชุมชนและพื้นที่ด้านท้ายน้ำควบคู่กับระดับน้ำจริงในอ่าง

แล้วเขื่อนไหนอาจสร้างผลกระทบมากที่สุด?

หากเปรียบเทียบเฉพาะ ความจุอ่างเก็บน้ำสูงสุด เขื่อนศรีนครินทร์อยู่ในอันดับแรกของ 4 แห่งนี้ ตามด้วยเขื่อนภูมิพล เขื่อนสิริกิติ์ และเขื่อนวชิราลงกรณ

อย่างไรก็ตาม ลำดับดังกล่าวไม่ใช่การจัดอันดับความเสียหาย เพราะความจุสูงสุดของอ่างไม่เท่ากับปริมาณน้ำที่มีอยู่จริงในวันที่เกิดเหตุ และเขื่อนที่มีความจุมากที่สุดไม่จำเป็นต้องส่งผลกระทบหนักที่สุดเสมอไป

ปัจจัยสำคัญยังรวมถึงตำแหน่งและจำนวนชุมชนด้านท้ายน้ำ ลักษณะภูมิประเทศ ระยะห่างจากตัวเขื่อน แนวทางการไหล ตลอดจนลักษณะและขอบเขตของความเสียหายที่เกิดขึ้น

ดังนั้น คำถามว่า “เขื่อนใดแตกแล้วเดือดร้อนที่สุด” ยังไม่สามารถตอบอย่างน่าเชื่อถือได้จากข้อมูลชุดนี้ การระบุพื้นที่น้ำท่วม ระดับน้ำ และเวลาที่น้ำจะเดินทางถึงแต่ละจุด จำเป็นต้องใช้แบบจำลองทางวิศวกรรมและข้อมูลสถานการณ์เฉพาะขณะเกิดเหตุ

เขื่อนขนาดใหญ่เป็นโครงสร้างสำคัญในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของประเทศ การศึกษาสถานการณ์ฉุกเฉินมีประโยชน์ต่อการเตรียมพร้อม แต่ประชาชนไม่ควรตื่นตระหนกหรือแชร์แผนที่คาดการณ์ที่ไม่ทราบแหล่งที่มา หากมีเหตุผิดปกติควรติดตามประกาศจากหน่วยงานผู้ดูแลเขื่อนและหน่วยงานป้องกันภัยในพื้นที่เป็นหลัก