เช็กลิสต์จ้างคนดูแลผู้ป่วยติดเตียง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

วันที่ครอบครัวต้องหาคนมาช่วยดูแลผู้ป่วยติดเตียง มักเริ่มจากคำแนะนำของคนรู้จักหรือประกาศรับงานไม่กี่บรรทัด ทุกอย่างดูเหมือนเป็นเรื่องของความไว้ใจ ใครพูดจาดี ใครมีประสบการณ์ ใครเริ่มงานได้เร็ว แต่เมื่อคนคนหนึ่งต้องอยู่กับผู้ป่วยหลายชั่วโมงต่อวัน ความไว้ใจอย่างเดียวอาจไม่พอ เพราะผู้ป่วยบางรายบอกอาการไม่ได้ และคนในครอบครัวก็ไม่ได้เห็นทุกเหตุการณ์

ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่ต้องสงสัยผู้ดูแลทุกคน แต่คือการทำให้การดูแลมีร่องรอยตรวจสอบได้ ตั้งแต่รู้ว่าใครเข้ามาทำงาน รับผิดชอบอะไร สังเกตอาการอย่างไร ไปจนถึงมีช่องทางไหนเมื่อเริ่มพบความผิดปกติ วิธีคิดแบบนี้ช่วยปกป้องทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแลที่ทำงานดี เพราะข้อเท็จจริงจะไม่ต้องอาศัยคำพูดของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงอย่างเดียว

เช็กลิสต์ที่ดีไม่ใช่การสร้างบรรยากาศจับผิด แต่เป็นระบบกันพลาดในบ้านที่มีคนเปราะบาง

เริ่มจากตรวจคนและแหล่งอ้างอิงให้มากกว่าหนึ่งชั้น

ก่อนให้ผู้ดูแลเข้าบ้าน ควรขอข้อมูลพื้นฐานเท่าที่จำเป็น เช่น ชื่อและนามสกุลจริง เอกสารยืนยันตัวตน ที่อยู่ ผู้ติดต่อฉุกเฉิน ประวัติการทำงาน และชื่อบุคคลอ้างอิงอย่างน้อยสองคน จากนั้นโทรสอบถามเองด้วยคำถามที่เจาะจง ไม่ใช่ถามเพียงว่าเป็นคนดีหรือไม่ เช่น เคยดูแลผู้ป่วยลักษณะเดียวกันหรือไม่ รับผิดชอบงานอะไร และทำงานอยู่ช่วงใด เอกสารที่ขอควรเก็บอย่างปลอดภัยและใช้เท่าที่จำเป็น

การตรวจประวัติอาชญากรรมควรทำผ่านช่องทางทางการและต้องขอความยินยอมจากเจ้าตัวก่อน ผลตรวจเป็นเพียงข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ไม่ใช่ใบรับรองว่าจะไม่มีปัญหาในอนาคต ขณะเดียวกัน ถ้าเป็นบริษัทหรือศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ควรตรวจว่ามีใบอนุญาตและรายชื่อผู้ให้บริการตามระบบของกรมสนับสนุนบริการสุขภาพหรือไม่ โดยแยกให้ออกว่าใบอนุญาตของสถานประกอบการไม่ใช่หลักประกันแทนการประเมินผู้ดูแลรายบุคคล

ขอบเขตงานต้องเขียนให้ชัดก่อนเริ่มงาน

คำว่าดูแลผู้ป่วยอาจหมายถึงตั้งแต่ช่วยอาบน้ำ ป้อนอาหาร พลิกตัว ทำความสะอาด ไปจนถึงเตรียมยา ดูดเสมหะ หรือทำแผล ซึ่งแต่ละอย่างใช้ทักษะและความรับผิดชอบไม่เท่ากัน ในข้อตกลงควรเขียนให้ครบว่า ผู้ดูแลทำอะไรได้ ทำอะไรไม่ได้ ใครเป็นผู้จัดยา ใครติดต่อโรงพยาบาล เมื่อมีอาการฉุกเฉินต้องโทรหาใคร รวมถึงเวลางาน วันหยุด ค่าจ้าง งานล่วงเวลา การพาผู้ป่วยออกนอกบ้าน และกติกาเรื่องโทรศัพท์หรือการใช้ทรัพย์สินในบ้าน

งานที่เกี่ยวกับยาและการรักษาไม่ควรปล่อยให้ผู้ดูแลตัดสินใจเอง หากแพทย์หรือพยาบาลกำหนดวิธีไว้ ก็ควรมีรายการคำสั่งที่อ่านเข้าใจตรงกันและมีผู้รับผิดชอบตรวจสอบ การให้ผู้ดูแลทำงานเกินทักษะเพียงเพราะไม่มีคนอื่นอยู่บ้าน อาจกลายเป็นความเสี่ยงต่อผู้ป่วยและตัวผู้ดูแลเอง

เขียนขอบเขตงานให้ละเอียดตั้งแต่วันแรก ดีกว่ามาเถียงกันภายหลังว่าเรื่องใดอยู่ในหน้าที่

สมุดบันทึกอาการคือหลักฐานของความต่อเนื่อง

ควรมีสมุดหรือแบบฟอร์มกลางที่ทุกคนใช้เหมือนกัน โดยบันทึกวันและเวลาอาหาร ยา น้ำดื่ม การขับถ่าย การนอน ไข้ แผลกดทับ การพลิกตัว การหกล้ม และอารมณ์หรือพฤติกรรมที่เปลี่ยนไป เขียนเป็นสิ่งที่เห็นจริง เช่น กินได้น้อยกว่าปกติสองมื้อ หรือมีรอยแดงบริเวณเดิมต่อเนื่อง ไม่ใช้คำกว้าง ๆ ว่าไม่ค่อยดีหรือดูแปลก ๆ

ครอบครัวควรอ่านบันทึกเป็นช่วง ๆ และกำหนดว่าความเปลี่ยนแปลงแบบใดต้องโทรหาโรงพยาบาลทันที สมุดนี้ไม่ได้มีไว้ให้ผู้ดูแลเขียนเพื่อเอาตัวรอด และไม่ได้ใช้แทนการวินิจฉัยของแพทย์ แต่ทำให้แพทย์และครอบครัวเห็นลำดับอาการได้แม่นขึ้น โดยเฉพาะบ้านที่มีผู้ดูแลหลายคนสลับกะกัน

แวะกลับแบบไม่บอกล่วงหน้าได้ แต่ควรตกลงกติกากันไว้ก่อน

การแวะกลับบ้านโดยไม่แจ้งเวลาล่วงหน้าเป็นวิธีดูภาพจริงของการดูแล ไม่ใช่การวางกับดัก ผู้ว่าจ้างควรบอกตั้งแต่เริ่มงานว่าอาจมีสมาชิกครอบครัวแวะมาตรวจเยี่ยมเป็นระยะ และควรจัดตารางสลับกันเพื่อไม่ให้เป็นภาระกับคนใดคนหนึ่ง ระหว่างแวะกลับให้ดูทั้งสภาพผู้ป่วย ความสะอาด ความพร้อมของยาและอุปกรณ์ รวมถึงถามผู้ป่วยด้วยภาษาที่ไม่ชี้นำ ถ้าผู้ป่วยยังสื่อสารได้

ถ้ามีกล้องวงจรปิด ควรแจ้งให้ผู้ดูแลทราบ กำหนดพื้นที่และเวลาที่บันทึกอย่างเหมาะสม และหลีกเลี่ยงพื้นที่ส่วนตัว สิ่งที่ควรหาไม่ใช่ภาพหลุดเพียงครั้งเดียว แต่คือรูปแบบที่เกิดซ้ำ เช่น ยาไม่ตรงกับบันทึก ผู้ป่วยกลัวเมื่อผู้ดูแลเดินเข้ามา มีรอยบาดเจ็บอธิบายไม่ได้ หรือผู้ดูแลปฏิเสธการส่งต่องานทุกครั้ง

เมื่อเห็นสัญญาณผิดปกติ ให้แยกเรื่องเร่งด่วนออกจากเรื่องที่ต้องสอบข้อเท็จจริง

ถ้าผู้ป่วยกำลังได้รับอันตราย มีบาดเจ็บรุนแรง หายใจลำบาก หรือสงสัยว่าถูกทำร้าย ให้พาผู้ป่วยออกจากจุดเสี่ยงและโทร 191 หรือ 1669 ตามลักษณะเหตุ ไม่ควรรอให้ได้หลักฐานครบก่อนช่วยชีวิต ส่วนกรณีที่ยังไม่ใช่เหตุฉุกเฉิน ให้บันทึกวันเวลา ถ่ายภาพอาการหรือสภาพแวดล้อมเท่าที่จำเป็น เก็บข้อความ รายการยา ใบเสร็จ และชื่อพยาน แล้วคุยกับครอบครัว ผู้ว่าจ้าง บริษัทจัดหา หรือโรงพยาบาลอย่างเป็นลำดับ

หากเป็นข้อกังวลเกี่ยวกับสถานดูแลผู้สูงอายุที่ไม่ได้มาตรฐานหรือไม่มีใบอนุญาต สามารถติดต่อสายด่วนกรม สบส. 1426 ได้ ส่วนปัญหาสิทธิหรือบริการในระบบหลักประกันสุขภาพ สามารถโทร สปสช. 1330 และเลือกเมนูร้องเรียนหรือร้องทุกข์ การแจ้งเรื่องควรใช้ข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ไม่โพสต์กล่าวหาบุคคลลงสังคมออนไลน์ก่อนข้อเท็จจริงชัด เพราะอาจทำให้ผู้ป่วยเสียโอกาสได้รับความช่วยเหลือ และทำให้ข้อพิพาทบานปลาย

เช็กลิสต์สั้น ๆ ก่อนเริ่มงานคือ ตรวจตัวตนและอ้างอิง เขียนขอบเขตงาน ทำสมุดบันทึก นัดผู้รับผิดชอบสำรอง วางกติกาการแวะตรวจ และจดช่องทางร้องเรียนไว้ใกล้มือ

ครอบครัวไม่จำเป็นต้องทำตัวเป็นนักสืบตลอดเวลา แต่ควรสร้างระบบที่ทำให้ความผิดปกติถูกเห็นเร็วขึ้น การจ้างผู้ดูแลจึงไม่ใช่แค่เลือกคนที่ดูใจดีหรือเริ่มงานได้ทันที หากเป็นการออกแบบราวกันตกให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลต่อเนื่อง และให้ทุกฝ่ายมีหลักฐานเดียวกันเมื่อเกิดคำถามขึ้นในบ้าน