จังหวัดไหนมีคนจบมหาวิทยาลัยอยู่หนาแน่นที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้ามองหาพื้นที่รวมคนเรียนสูง หลายคนอาจนึกถึงจังหวัดที่มีมหาวิทยาลัยขนาดใหญ่เป็นอันดับแรก บางแห่งมีนักศึกษาหลายหมื่นคนและเต็มไปด้วยหอพัก ร้านหนังสือ หรือสถาบันวิจัย ทว่าคนที่กำลังเรียนกับคนที่สำเร็จปริญญาแล้วและเลือกอาศัยอยู่ในจังหวัดนั้น เป็นประชากรคนละกลุ่มกัน

คำว่า หนาแน่นที่สุด ก็ต้องกำหนดให้ชัด หากนับจำนวนคนล้วน ๆ จังหวัดใหญ่ย่อมได้เปรียบ แต่ถ้าต้องการรู้ว่าเดินไปหนึ่งตารางกิโลเมตรแล้วมีโอกาสพบคนจบปริญญาตรีหรือสูงกว่ามากเพียงใด วิธีที่ตรงกว่าคือเอาจำนวนผู้จบระดับดังกล่าวหารด้วยพื้นที่จังหวัด

ข้อมูลที่ต้องนำมาประกบกัน

สำนักงานสถิติแห่งชาติมีข้อมูลระดับการศึกษาที่สำเร็จจากสำมะโนประชากรและการสำรวจภาวะการทำงานของประชากร ส่วนข้อมูลพื้นที่และจำนวนประชากรมีอยู่ในรายงานสถิติรายปี แต่ยังไม่มีตารางสำเร็จรูปที่ตั้งชื่อว่า “จังหวัดซึ่งมีคนจบปริญญาตรีและปริญญาโทต่อตารางกิโลเมตรมากที่สุด” จึงต้องระวังไม่เอาจำนวนนักศึกษาปัจจุบัน จำนวนบัณฑิตที่มหาวิทยาลัยผลิต หรือจำนวนผู้มีงานทำ มาแทนประชากรที่อาศัยอยู่ทั้งหมด

อีกจุดหนึ่งคือชุดข้อมูลของสำนักงานสถิติมักแบ่งเป็น “ปริญญาตรี” และ “สูงกว่าปริญญาตรี” โดยกลุ่มหลังรวมปริญญาโทกับปริญญาเอก ไม่ได้แยกปริญญาโทออกมาเสมอ ดังนั้นการเปรียบเทียบที่ทำได้อย่างสม่ำเสมอที่สุดจึงเป็นกลุ่ม ปริญญาตรีขึ้นไป ไม่ใช่ปริญญาตรีบวกปริญญาโทแบบตัดผู้จบเอกออกอย่างเด็ดขาด

เมื่อใช้พื้นที่เป็นตัวหาร ภาพเริ่มชัด

จังหวัดปริมณฑลมีข้อได้เปรียบพร้อมกันหลายด้าน ทั้งประชากรมาก พื้นที่ไม่ใหญ่ และมีสัดส่วนแรงงานวิชาชีพค่อนข้างสูง เมื่อเทียบตัวแปรเหล่านี้ จังหวัดที่โดดเด่นที่สุดนอกกรุงเทพมหานครคือ นนทบุรี

นนทบุรีมีพื้นที่ประมาณ 622 ตารางกิโลเมตร แต่มีประชากรตามทะเบียนมากกว่า 1.3 ล้านคน ทำให้เป็นจังหวัดที่มีความหนาแน่นประชากรสูงที่สุดของประเทศเมื่อไม่นับกรุงเทพมหานครอยู่แล้ว เมื่อฐานประชากรขนาดใหญ่นี้ประกอบด้วยคนทำงานสำนักงาน บุคลากรสาธารณสุข ข้าราชการ อาจารย์ และแรงงานวิชาชีพจำนวนมาก ความหนาแน่นของผู้จบระดับมหาวิทยาลัยต่อตารางกิโลเมตรจึงมีแนวโน้มขึ้นมาเป็นอันดับแรกด้วย

ข้อสรุปนี้หมายถึง จำนวนผู้จบปริญญาตรีขึ้นไปต่อพื้นที่ ไม่ได้แปลว่านนทบุรีมีสัดส่วนคนเรียนสูงที่สุดต่อประชากร 100 คนเสมอไป เพราะหากเปลี่ยนโจทย์เป็นร้อยละของประชากร จังหวัดที่มีประชากรน้อยแต่มีชุมชนมหาวิทยาลัยหรือแรงงานเฉพาะทางสูงอาจขยับอันดับได้

ทำไมคนเรียนสูงจึงกระจุกตัวที่นี่

เหตุผลไม่ได้มาจากมหาวิทยาลัยเพียงอย่างเดียว นนทบุรีเชื่อมกับตลาดงานกรุงเทพฯ มีรถไฟฟ้าและถนนหลายแนว มีศูนย์ราชการ โรงพยาบาลขนาดใหญ่ ธุรกิจบริการ และที่อยู่อาศัยตั้งแต่บ้านจัดสรรถึงคอนโดมิเนียม คนจำนวนหนึ่งทำงานในกรุงเทพฯ แต่เลือกตั้งบ้านเรือนในนนทบุรี จึงถูกนับเป็นประชากรของจังหวัดที่พักอาศัย ไม่ใช่จังหวัดที่ตั้งสำนักงาน

ภาพนี้สะท้อนความเป็นเมืองแบบข้ามเขตปกครองได้ดี เส้นแบ่งระหว่างกรุงเทพฯ กับนนทบุรีมีความหมายบนแผนที่ แต่ในชีวิตประจำวัน ผู้คนเดินทาง เรียน ทำงาน และย้ายที่อยู่อาศัยข้ามเส้นนั้นตลอดเวลา จังหวัดจึงทำหน้าที่เสมือนส่วนหนึ่งของมหานครเดียวกัน

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขระดับจังหวัดจากการสำรวจเป็นค่าประมาณและอาจเปลี่ยนตามปีหรือไตรมาส การจะประกาศอันดับพร้อมตัวเลขคนต่อตารางกิโลเมตรอย่างเป็นทางการ จำเป็นต้องใช้ปีอ้างอิงเดียวกัน ครอบคลุมประชากรตามที่อยู่อาศัยจริง และรวมระดับการศึกษาด้วยนิยามเดียวกันทุกจังหวัด

ภายใต้นิยามที่ถามว่า “จังหวัดนอกกรุงเทพฯ ซึ่งมีผู้จบปริญญาตรีขึ้นไปอาศัยอยู่หนาแน่นต่อพื้นที่มากที่สุด” คำตอบที่มีหลักฐานแวดล้อมรองรับมากที่สุดจึงเป็น จังหวัดนนทบุรี ส่วนคำว่า “ศูนย์รวมปัญญาชน” ควรใช้เป็นคำชวนอ่านมากกว่าการตัดสินคุณค่าคน เพราะวุฒิการศึกษาเป็นเพียงตัวชี้วัดหนึ่ง ไม่ใช่มาตรวัดสติปัญญาทั้งหมดของประชากร