แม่ฮ่องสอน ทำไมถูกมองว่าแห้งแล้งที่สุดในไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าถามว่า จังหวัดที่แห้งแล้งที่สุดในไทยคือที่ไหน คำตอบที่มักถูกอ้างถึงคือ แม่ฮ่องสอน โดยเฉพาะเมื่อใช้เกณฑ์ปริมาณฝนเฉลี่ยระยะยาวจากสถานีอุตุนิยมวิทยา ไม่ได้หมายความว่าทุกอำเภอของจังหวัดจะแห้งเท่ากัน หรือทุกปีต้องแล้งที่สุดเสมอไป

ความชวนงงคือชื่อแม่ฮ่องสอนมักมาพร้อมภาพหมอก ป่า และภูเขาเขียว ๆ จนหลายคนคิดว่าต้องเป็นเมืองฝนชุก แต่พื้นที่ตัวเมืองและหุบเขาหลายแห่งอยู่ในสภาพคล้าย “เงาฝน” ของแนวเทือกเขา ลมชื้นบางส่วนปล่อยฝนไปกับด้านรับลมก่อนจะข้ามมาถึงพื้นที่ด้านใน จึงทำให้ปริมาณฝนสะสมทั้งปีต่ำกว่าหลายจังหวัดของไทยได้

ภูเขาเยอะ ไม่ได้แปลว่าฝนต้องเยอะ

แม่ฮ่องสอนมีภูมิประเทศเป็นภูเขาสลับซับซ้อน การเดินทางจากฝั่งเชียงใหม่เข้าไปก็พอทำให้เห็นภาพว่าเมืองอยู่ลึกในแอ่งและหุบเขาแค่ไหน แนวเขามีผลต่อทิศทางลมและการก่อตัวของฝนอย่างมาก บางจุดฝนอาจตกดีเพราะเป็นพื้นที่รับลม ขณะที่อีกหุบเขาหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกลกันกลับมีฝนน้อยกว่าอย่างชัดเจน

ข้อมูลภูมิอากาศของสถานีแม่ฮ่องสอนในคาบเฉลี่ย 30 ปีจึงมีความสำคัญกว่าการดูฝนปีเดียว เพราะปีหนึ่งอาจมีพายุหรือร่องมรสุมเข้าหลายระลอกจนฝนสูงกว่าปกติได้ แต่เมื่อดูยาว ๆ จะเห็นลักษณะพื้นฐานของพื้นที่ว่าเป็นจังหวัดที่มีฝนเฉลี่ยค่อนข้างต่ำมากของประเทศ

คำว่าแล้ง กระทบมากกว่าแค่ทุ่งนา

สำหรับคนในพื้นที่ ฤดูแล้งไม่ได้แปลว่าฝนหายไปจากพยากรณ์อากาศเท่านั้น แต่เกี่ยวกับน้ำใช้ น้ำสำหรับปศุสัตว์ ต้นทุนสูบน้ำ และการวางแผนปลูกพืชด้วย ครัวเรือนและชุมชนจำนวนมากจึงพึ่งแหล่งกักเก็บน้ำ บ่อน้ำ ระบบประปาชุมชน หรือการเก็บน้ำฝนอย่างเป็นเรื่องเป็นราว

อย่างไรก็ดี ไม่ควรเอาคำว่า “แห้งแล้งที่สุด” ไปตีความว่าแม่ฮ่องสอนขาดน้ำทั้งจังหวัดตลอดเวลา เพราะจังหวัดเดียวกันมีความต่างตามระดับความสูง ลุ่มน้ำ และฤดูกาลมาก บางช่วงยังมีฝนหนัก น้ำป่า หรือดินถล่มได้เช่นกัน โดยเฉพาะเมื่อมรสุมแรงหรือมีพายุเคลื่อนผ่าน

แล้วจังหวัดอื่นที่แล้งหนักล่ะ

ถ้าเปลี่ยนคำถามเป็น “ปีนี้ที่ไหนแล้งหนักที่สุด” คำตอบอาจเป็นจังหวัดอื่นได้ทันที โดยเฉพาะพื้นที่เกษตรภาคกลาง ภาคเหนือ หรืออีสานที่ฝนทิ้งช่วง เขื่อนมีน้ำน้อย หรือใช้น้ำมากกว่าปกติ เพราะภัยแล้งวัดได้จากทั้งฝนสะสม น้ำต้นทุน ความชื้นดิน และผลกระทบต่อผู้คน ไม่ใช่ตัวเลขฝนอย่างเดียว

สรุปแบบสั้นที่สุดคือ แม่ฮ่องสอนเป็นคำตอบที่ใกล้เคียงที่สุดเมื่อพูดถึงจังหวัดที่ฝนเฉลี่ยระยะยาวต่ำมากของไทย แต่ถ้าจะพูดเรื่องภัยแล้งในสถานการณ์จริง ต้องดูข้อมูลรายฤดูและรายพื้นที่ควบคู่กันไป ภูเขาเขียวกับปริมาณฝนน้อยจึงอยู่ในจังหวัดเดียวกันได้ ไม่ได้ขัดกันอย่างที่เห็นตอนแรก

ภาพประกอบสร้างขึ้นเพื่อสื่อเนื้อหา ไม่ใช่ภาพเหตุการณ์หรือบุคคลจริง