🪐 ดาวเสาร์ไม่ได้มีแค่ “หกเหลี่ยม” ทางเหนือ — ตอนนี้เจอคลื่นคล้าย “สิบเหลี่ยม” ทางใต้ด้วย

ภาพประกอบเชิงแนวคิดของบริเวณขั้วใต้ดาวเสาร์ ไม่ใช่ภาพสังเกตการณ์ต้นฉบับจาก Hubble

ดาวเสาร์มีรูปทรงประหลาดที่นักดาราศาสตร์รู้จักกันมานานแล้ว นั่นคือ “หกเหลี่ยม” ขนาดยักษ์รอบขั้วเหนือ ซึ่งยาน Voyager พบตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1980 และยังคงถูกติดตามมาจนถึงปัจจุบัน

แต่ในปี 2569 ดาวเสาร์กลับมีรูปทรงอีกแบบให้ต้องตั้งคำถาม

นักวิจัยรายงานการพบ คลื่นบรรยากาศที่มีลักษณะคล้ายรูปสิบเหลี่ยม หรือ decagon รอบบริเวณขั้วใต้ของดาวเสาร์

สิ่งนี้ไม่ใช่กำแพง ไม่ใช่หลุม และไม่ใช่พื้นผิวแข็งของดาว

มันคือ รูปแบบการคดเคี้ยวของกระแสลมและคลื่นในบรรยากาศ ที่เมื่อมองจากบริเวณเหนือขั้ว จะเห็นแนวขอบคล้ายรูปหลายเหลี่ยมขนาดมหึมา

นักดาราศาสตร์ไม่ได้เห็นมันชัดขึ้นมาทันทีในปีเดียว

งานที่ตีพิมพ์ใน Science Advances ระบุว่า ภาพจาก Hubble ในปี 2023 และ 2024 มีร่องรอยของด้านตรงและจุดยอดอยู่แล้ว แต่ความต่างของความสว่างยังอ่อนกว่าที่เห็นในภายหลัง

เมื่อรวมข้อมูลจากปีต่อ ๆ มา โครงสร้างดังกล่าวจึงเริ่มเผยรูปร่างที่ชัดขึ้น และในข้อมูลปี 2025 นักวิจัยสามารถระบุรูปแบบ decagon ได้เด่นกว่าเดิม

นี่เป็นเหตุผลที่ทีมมองว่าพวกเราอาจกำลังเห็น ปรากฏการณ์บรรยากาศขนาดใหญ่ที่กำลังพัฒนาอยู่ต่อหน้าต่อตา ไม่ใช่โครงสร้างเก่าแก่ที่อยู่นิ่งมาตลอดโดยไม่มีใครสังเกตเห็น

สิบเหลี่ยมนี้เกิดจากอะไร?

บริเวณดังกล่าวมีกระแสลมเจ็ตแรงมากไหลรอบดาวเสาร์

แทนที่แนวกระแสลมจะเป็นวงกลมเรียบ ๆ มันสามารถเกิด คลื่นหรือการคดเคี้ยว ไปตามแนวกระแสลมได้

ถ้ารูปแบบของคลื่น ความเร็วลม และสภาพบรรยากาศลงตัว การคดเคี้ยวเหล่านั้นสามารถจัดตำแหน่งเป็นช่วง ๆ รอบดาว และเมื่อมองจากด้านบนก็ให้ภาพคล้ายรูปหลายเหลี่ยม

ทีมวิจัยเสนอว่า decagon อาจเป็น คลื่นขนาดใหญ่ที่ถูกกักอยู่กับกระแสลมเจ็ต และแบบจำลองยังชี้ถึงความเป็นไปได้ว่า การรบกวนในเจ็ตหรือวอร์เท็กซ์ใกล้เคียงอาจมีส่วนทำให้มันก่อตัวขึ้น

แต่ตรงนี้ยังไม่ใช่คำตอบปิดคดี เพราะนักวิจัยยังต้องศึกษาว่า อะไรเป็นตัวจุดชนวนให้รูปสิบเหลี่ยมนี้ปรากฏขึ้นในช่วงเวลานี้พอดี

มันไม่ได้นิ่งเหมือนหกเหลี่ยมทางเหนือ

นี่คือความต่างที่น่าสนใจมาก

รูปหกเหลี่ยมขั้วเหนือของดาวเสาร์เป็นโครงสร้างที่มีความเสถียรสูงมาก และแทบจะอยู่นิ่งเมื่อเทียบกับระบบอ้างอิงการหมุนของดาว

แต่ decagon ทางใต้ เคลื่อนทางตะวันออกประมาณ 2.5 เมตรต่อวินาที

ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ กระแสลมเจ็ตที่มันสัมพันธ์อยู่ด้วยกลับมีความเร็วประมาณ 116 เมตรต่อวินาที

หมายความว่า ตัวรูปแบบคลื่นเคลื่อนช้ากว่าลมที่ไหลผ่านบริเวณนั้นอย่างมหาศาล

จุดยอดของรูปสิบเหลี่ยมเองยังส่ายไปมาด้วยคาบประมาณ 32 วัน ซึ่งเป็นอีกเบาะแสหนึ่งว่า สิ่งที่เราเห็นคือคลื่นในระบบบรรยากาศ ไม่ใช่รูปร่างแข็งที่ตรึงอยู่กับดาว

แล้วมันเหมือน “หกเหลี่ยม” ขั้วเหนือแค่ไหน?

ทั้งคู่มีจุดร่วมสำคัญ คือเป็นรูปแบบคลื่นที่สัมพันธ์กับกระแสลมเจ็ตของดาวเสาร์

แต่ไม่ได้หมายความว่าเป็นปรากฏการณ์เดียวกันแบบสำเนากันคนละขั้ว

North Hexagon มี 6 ด้าน รู้จักกันมานานกว่า 40 ปี และแสดงความเสถียรอย่างน่าทึ่ง

ส่วน South Decagon มีลักษณะประมาณ 10 ด้าน เพิ่งถูกยืนยันในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา กำลังเปลี่ยนแปลง และยังไม่รู้ว่าจะคงอยู่ได้นานแค่ไหน

NASA และ ESA จึงมองว่าการสังเกตต่อเนื่องในช่วงหลายปีข้างหน้าเป็นเรื่องสำคัญ เพราะจะช่วยตอบว่า decagon จะค่อย ๆ เสถียรเหมือนญาติทางเหนือ หรือจะเปลี่ยนรูปและหายไปตามฤดูกาลของดาวเสาร์

ยิ่งน่าสนใจตรงที่มันไม่ได้อยู่แค่ชั้นเมฆบาง ๆ

ข้อมูล Hubble ที่ถ่ายด้วยความยาวคลื่นต่างกันสามารถตรวจบรรยากาศดาวเสาร์ที่ระดับความสูงต่างกันได้

นักวิจัยพบว่าโครงสร้างของ decagon ปรากฏผ่านหลายระดับของบรรยากาศ

นั่นหมายความว่า สิ่งที่เห็นอาจเป็นโครงสร้างที่มีความลึกในแนวดิ่ง ไม่ใช่เพียงลวดลายสีบนยอดเมฆเท่านั้น

จุดนี้เป็นอีกเหตุผลที่นักวิจัยอยากใช้ทั้ง Hubble, James Webb Space Telescope และแบบจำลองคอมพิวเตอร์ติดตามมันต่อไป

บนดาวแก๊ส ไม่มีพื้นแข็งให้วาดรูป แต่บรรยากาศกลับสร้างรูปเรขาคณิตขึ้นมาเองได้

สิ่งที่น่าทึ่งของเรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่คำว่า “เจอสิบเหลี่ยมบนดาวเสาร์”

แต่คือการที่ก๊าซมหาศาลซึ่งกำลังหมุนและไหลด้วยความเร็วสูง สามารถสร้างรูปแบบที่ดูเป็นระเบียบจนคล้ายมีใครเอาไม้บรรทัดไปวาดไว้รอบดาว

หกเหลี่ยมทางเหนือแสดงให้เห็นมานานแล้วว่า รูปแบบแบบนี้สามารถอยู่ได้หลายสิบปี

ส่วนสิบเหลี่ยมทางใต้กำลังเปิดโอกาสให้เราเห็นอีกด้านหนึ่งของเรื่อง — ช่วงเวลาที่รูปแบบขนาดมหึมาอาจกำลังก่อตัวและเปลี่ยนแปลงอยู่จริง ๆ

และคำถามต่อจากนี้ไม่ใช่แค่ว่า “ทำไมมันมีสิบด้าน?”

แต่คือ มันจะยังมีสิบด้านอยู่หรือไม่ เมื่อเรากลับมามองดาวเสาร์อีกในอีกหลายปีข้างหน้า