เราไม่เคยเห็นไดโนเสาร์ตัวเป็น ๆ แล้วรู้หน้าตามันได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คำตอบสั้นที่สุดคือ เราไม่ได้รู้หน้าตามันแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่เรามีหลักฐานมากพอจะค่อย ๆ ต่อภาพขึ้นมาได้ เหมือนเจอชิ้นส่วนของรถทั้งคันในซากปรัก แล้วค่อยดูว่าโครง ข้อต่อ และกลไกแต่ละชิ้นเคยอยู่ตรงไหน

หลักฐานชิ้นใหญ่สุดคือฟอสซิลกระดูก กะโหลกบอกได้ค่อนข้างดีว่าหัวกว้างแค่ไหน ขากรรไกรยาวหรือสั้น ฟันมีรูปทรงแบบฉีกเนื้อหรือบดพืช ส่วนกระดูกขา สะโพก กระดูกสันหลัง และจุดเกาะกล้ามเนื้อ ช่วยบอกท่ายืน การเดิน น้ำหนักตัว และการทรงตัวได้ นักบรรพชีวินวิทยาจึงไม่ได้ปั้นหน้าตาไดโนเสาร์จากจินตนาการล้วน ๆ

แต่กระดูกไม่ได้เก็บทุกอย่างไว้ ผิวหนัง ริมฝีปาก แก้ม หงอน เนื้อบริเวณหน้า หรือรูปร่างกล้ามเนื้อบางส่วนล้วนเป็นเนื้อเยื่ออ่อนที่มักสลายไปก่อนกลายเป็นฟอสซิล ตรงนี้เองที่ภาพไดโนเสาร์แต่ละยุคเปลี่ยนได้เสมอ โดยเฉพาะภาพเก่า ๆ ที่มักทำให้มันเป็นสัตว์เลื้อยคลานหนังหนา ๆ ในขณะที่หลักฐานใหม่ชี้ว่าไดโนเสาร์หลายกลุ่มมีขนหรือโครงสร้างคล้ายขน

วิทยาศาสตร์ใช้ร่องรอยหลายชนิดมาประกอบกัน

บางแหล่งพบรอยพิมพ์ผิวหนัง จึงพอรู้ได้ว่าบางชนิดมีเกล็ดแบบไหน บางฟอสซิลมีรอยขนละเอียดจนเห็นแนวปีกและหาง ที่น่าทึ่งกว่านั้นคือในขนฟอสซิลบางชิ้นพบโครงสร้างจิ๋วชื่อเมลาโนโซม ซึ่งสัมพันธ์กับเม็ดสีในสัตว์ปัจจุบัน นักวิจัยจึงพอประเมินโทนสีดำ น้ำตาล แดงอมส้ม หรือการไล่เฉดบางส่วนได้ ไม่ใช่เดาสุ่มว่าจะให้ตัวไหนเขียว ตัวไหนม่วง

อีกวิธีคือเทียบกับญาติที่ยังมีชีวิตอยู่ นกคือไดโนเสาร์กลุ่มหนึ่งที่รอดมาถึงปัจจุบัน และจระเข้เป็นญาติร่วมสายที่สำคัญ การดูกระดูก กล้ามเนื้อ วิธีหายใจ ไข่ รัง และเกล็ดของสัตว์สองกลุ่มนี้ ช่วยจำกัดคำตอบที่เป็นไปได้ เช่น แขนของไดโนเสาร์กินเนื้อขนาดเล็กหลายชนิดไม่ได้เป็นแขนกุดไร้ประโยชน์อย่างที่เคยวาดกัน แต่มีความเกี่ยวโยงกับโครงสร้างปีกของนก

เพราะฉะนั้น เวลาเห็นไทแรนโนซอรัสในหนัง ให้เชื่อโครงกะโหลก ขนาดฟัน ท่าทางหลัก และสัดส่วนโดยรวมได้พอสมควร แต่รายละเอียดอย่างริมฝีปาก หน้าตา ผิว และสี ยังเป็น การสร้างแบบจำลองจากหลักฐานที่ดีที่สุด ณ เวลานั้น ไม่ใช่ภาพถ่ายจากอดีต

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ไดโนเสาร์ในพิพิธภัณฑ์เมื่อหลายสิบปีก่อนกับภาพในปัจจุบันดูต่างกันมาก ไม่ได้แปลว่านักวิทยาศาสตร์มั่วแล้วเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ แต่แปลว่ายอมแก้ภาพเดิมทันทีเมื่อเจอฟอสซิลหรือวิธีวิเคราะห์ใหม่ ๆ ยิ่งพบหลักฐานมากขึ้น ภาพของสัตว์ที่สูญพันธุ์ไปกว่า 66 ล้านปีก่อนก็ยิ่งเข้าใกล้ความจริงขึ้นทีละนิด

ภาพประกอบในโพสต์นี้สร้างขึ้นเพื่ออธิบายกระบวนการศึกษา ไม่ใช่ภาพหลักฐานจากเหตุการณ์จริง