เคยไหม... ได้กลิ่นเดิมแล้ววาร์ปกลับไปตอนเด็ก? ไขปริศนาสมองกับความทรงจำที่ซ่อนอยู่ในกลิ่น

เชื่อไหมว่า มนุษย์เราไม่ได้เดินทางข้ามเวลาได้แค่ในภาพยนตร์ไซไฟเท่านั้น เพราะในชีวิตจริง สมองของเรามี "ปุ่มวาร์ป" ขนาดจิ๋วที่ทำงานได้เร็วกว่าแสงเสียอีก และตัวจุดชนวนปุ่มนั้น ก็ไม่ใช่เครื่องไทม์แมชชีนหรูหราที่ไหน แต่มันคือ "กลิ่น" ที่บังเอิญลอยมาเตะจมูกเราในวันธรรมดาวันหนึ่ง

ลองนึกภาพตามนะ วันนี้คุณกำลังเดินผ่านร้านกาแฟ แล้วจู่ๆ ก็ได้กลิ่นหนังสือเก่า ลอยออกมาจากร้านข้างๆ ทันใดนั้น ภาพห้องสมุดโรงเรียนประถม สมุดการบ้านเล่มเก่า หรือแม้แต่ความรู้สึกเย็นฉ่ำของแอร์ในวัยเด็กก็ผุดขึ้นมาในหัวแบบคมชัดจัดเต็ม ทั้งๆ ที่เรื่องนี้คุณอาจจะลืมมันไปแล้วร่วมสิบๆ ปีด้วยซ้ำ!

จริงๆ แล้ว ปรากฏการณ์วาร์ปข้ามเวลานี้ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะความบังเอิญนะ แต่มันมีวิทยาศาสตร์ซ่อนอยู่ และในทางจิตวิทยาเขามีชื่อเรียกเก๋ๆ ว่า Proustian Memory Phenomenon ซึ่งตั้งชื่อตามนักเขียนชาวฝรั่งเศส มาร์แซล พรูสต์ ผู้ที่เคยแต่งหนังสือเล่าถึงตอนที่เขากินขนมมาดแลนจุ่มชา แล้วความทรงจำวัยเด็กอันแจ่มชัดก็พรั่งพรูออกมาแบบหยุดไม่ได้

เอาเข้าจริง สมองส่วนการรับกลิ่นของเราเนี่ย เป็นระบบที่พิเศษกว่าประสาทสัมผัสอื่นๆ มากๆ เพราะเวลามนุษย์เรามองเห็นภาพ ได้ยินเสียง หรือสัมผัสอะไรก็ตาม สัญญาณเหล่านั้นจะต้องวิ่งไปผ่านสถานีถ่ายทอดสัญญาณกลางของสมองอย่าง "ทาลามัส" ก่อน เพื่อให้สมองคัดกรองว่านี่คืออะไร แล้วค่อยส่งไปประมวลผลต่อ

แต่กับ "กลิ่น" มันไม่ใช่อย่างนั้นเลยครับ! เส้นประสาทรับกลิ่นในจมูกของเราส่งตรงสัญญาณตรงเป๊ปไปยัง อะมิกดาลา (Amygdala) สมองส่วนที่ควบคุมอารมณ์ความรู้สึก และ ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) สมองส่วนที่ทำหน้าที่บันทึกความทรงจำระยะยาวแบบทางด่วนพิเศษ สายตรงโดยไม่ผ่านสถานีคัดกรองใดๆ ทั้งสิ้น

นั่นเลยเป็นเหตุผลว่าทำไม เวลาเราได้กลิ่นนมอุ่นๆ กลิ่นฝนตกกระทบพื้นดินแห้งๆ หรือแม้แต่กลิ่นน้ำหอมยี่ห้อเดียวกับที่แฟนเก่าเคยใช้ เราถึงไม่ได้แค่ "จำได้" ว่ามันคือกลิ่นอะไร แต่มันมักจะพกเอา "ความรู้สึก" ในอดีตจังหวะนั้นกลับมาด้วยแบบยกแพ็ก ทั้งความสุข ความอบอุ่น หรือความเหงาในวันวาน

ทีนี้หลายคนอาจสงสัยว่า แล้วทำไมส่วนใหญ่ความทรงจำจากกลิ่นถึงชอบพาเราย้อนกลับไปแค่ช่วงวัยเด็กหรือวัยรุ่นล่ะ? คำตอบง่ายๆ ก็คือ ในช่วงอายุ 10 ถึง 20 ปี สมองของเรากำลังเปิดรับสิ่งใหม่ๆ และสร้างความประทับใจครั้งแรกขึ้นมาเยอะมาก กลิ่นที่เราเจอในวัยนั้นจึงถูกบันทึกไว้เป็น "แม่แบบความทรงจำ" ที่แน่นหนาที่สุดนั่นเอง

ครั้งหน้าที่คุณเดินผ่านใครสักคน แล้วได้กลิ่นน้ำหอมที่คุ้นเคย หรือได้กลิ่นกับข้าวฝีมือแม่ลอยมาจากบ้านข้างๆ ลองหยุดหมุนตามโลกสักนิด แล้วปล่อยให้สมองเดินทางย้อนเวลากลับไปซึมซับความทรงจำดีๆ ดูก็ได้นะครับ เพราะบางที กลิ่นหอมฟ้องอดีตเหล่านี้ อาจจะเป็นของขวัญชิ้นเล็กๆ ที่ธรรมชาติสร้างไว้ เพื่อเตือนให้เรารู้ว่า เราเคยมีความสุขกับสิ่งรอบตัวมากแค่ไหน