ทำไมคำว่า “คนอีสาน” บางครั้งจึงกลายเป็นคำที่ฟังเหมือนการแซะ ทั้งที่จริง ๆ แล้วเป็นเพียงชื่อของผู้คนจากภูมิภาคหนึ่ง

ทำไมคำว่า “คนอีสาน” บางครั้งจึงกลายเป็นคำที่ฟังเหมือนการแซะ ทั้งที่จริง ๆ แล้วเป็นเพียงชื่อของผู้คนจากภูมิภาคหนึ่ง

คำว่า “คนอีสาน” ในความหมายตรง ๆ ไม่ใช่คำดูถูกหรือคำแซะ เพราะเป็นคำที่ใช้เรียกผู้คนจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย แต่สิ่งที่ทำให้คำนี้กลายเป็นคำที่บางคนรู้สึกไม่สบายใจ ไม่ได้อยู่ที่ตัวคำเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ บริบท น้ำเสียง และภาพจำที่ถูกนำมาผูกเข้ากับคำว่า “อีสาน” มากกว่า

เมื่อมองย้อนกลับไป จะพบว่าภาพของคนอีสานในสังคมไทยไม่ได้มีเพียงด้านเดียว งานศึกษาด้านภาษาและสื่อพบว่า การนำเสนอคนอีสานในสื่อสามารถสร้างภาพได้หลายรูปแบบ ทั้งในฐานะคนรักถิ่นฐาน อดทน มีน้ำใจ และรักพวกพ้อง ขณะเดียวกันก็มีภาพจำเกี่ยวกับความยากจน การเป็นชนชั้นแรงงาน หรือการด้อยโอกาสปะปนอยู่ด้วย 

นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญว่า ทำไมประโยคบางประโยคที่มีคำว่า “คนอีสาน” เหมือนกัน จึงสร้างความรู้สึกแตกต่างกันอย่างมาก

ถ้าพูดว่า “คนอีสานมีวัฒนธรรมและภาษาที่เป็นเอกลักษณ์” ผู้ฟังส่วนใหญ่อาจรับรู้ในแง่ของความภาคภูมิใจ เพราะเป็นการพูดถึงอัตลักษณ์ แต่ถ้าเปลี่ยนเป็นการพูดในลักษณะเหมารวม เช่น “คนอีสานต้องเป็นแบบนั้นแบบนี้” หรือเอาความเป็นอีสานไปเชื่อมกับความจน การศึกษา อาชีพ หรือพฤติกรรมบางอย่าง คำว่า “คนอีสาน” ก็อาจไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงคำบอกภูมิภาคอีกต่อไป แต่กลายเป็น ป้ายที่ใช้เหมารวมคนจำนวนมากเข้าด้วยกัน

งานวิจัยเกี่ยวกับอัตลักษณ์อีสานสะท้อนเรื่องนี้อย่างน่าสนใจ โดยพบว่าวัฒนธรรมและสื่อสามารถเป็นพื้นที่ที่คนอีสานใช้สร้างและต่อรองความหมายของตัวเองได้ ไม่ว่าจะผ่านภาษา เพลง อาหาร หรือวัฒนธรรมท้องถิ่น ขณะเดียวกันงานวิจัยที่เผยแพร่ในปี 2569 ยังชี้ให้เห็นว่าการผลิตซ้ำภาพจำบางอย่างจากสังคมส่วนกลางมีส่วนทำให้อัตลักษณ์อีสานถูกมองว่าอยู่ในสถานะชายขอบ ก่อนที่คนอีสานจะใช้สื่อสังคมออนไลน์เข้ามาสร้างความหมายใหม่ให้กับตัวเอง 

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ คนอีสานเองก็ไม่ได้มีมุมมองต่อคำว่า “อีสาน” แบบเดียวกันทั้งหมด สำหรับหลายคน คำนี้เป็นคำที่เต็มไปด้วยความผูกพัน เพราะหมายถึงบ้านเกิด ภาษา อาหาร เพลง ประเพณี ครอบครัว และความทรงจำ ในเพลงลูกทุ่งและวัฒนธรรมร่วมสมัย อัตลักษณ์อีสานยังถูกนำเสนอในมุมของคนขยัน อดทน มีความสามารถ และมีความภาคภูมิใจในบ้านเกิดอีกด้วย 

ดังนั้น ปัญหาจึงไม่ใช่ “คำว่าคนอีสาน” แต่เป็น วิธีที่คนบางกลุ่มนำคำนี้ไปใช้

คำเดียวกันอาจเป็นคำเรียกธรรมดาเมื่อพูดด้วยความเคารพ เป็นคำแสดงความภาคภูมิใจเมื่อพูดถึงรากเหง้า และอาจกลายเป็นคำที่ทำให้เจ็บปวดเมื่อถูกใช้เพื่อเหยียดหรือเหมารวม

สิ่งที่ควรระวังคือการเอาพฤติกรรมของคนเพียงบางคนไปตัดสินคนทั้งภูมิภาค เพราะประเทศไทยมีผู้คนหลากหลายมาก แม้จะเกิดในจังหวัดเดียวกันก็ไม่ได้หมายความว่าจะมีความคิด ฐานะ อาชีพ หรือบุคลิกเหมือนกันทั้งหมด

ท้ายที่สุดแล้ว “อีสาน” ไม่ควรถูกใช้เป็นคำที่แบ่งว่าใครสูงหรือต่ำกว่าใคร แต่ควรเป็นเพียงหนึ่งในอัตลักษณ์อันหลากหลายของสังคมไทย เพราะภายใต้คำว่า “คนอีสาน” มีผู้คนหลายล้านคนที่มีชีวิต ความฝัน ความสามารถ และเรื่องราวแตกต่างกัน

และบางที สิ่งที่ทำให้คนไม่ชอบคำว่า “คนอีสาน” ในบางสถานการณ์ อาจไม่ใช่เพราะพวกเขาไม่ภูมิใจที่เป็นคนอีสาน แต่เป็นเพราะ พวกเขาไม่ต้องการให้คำว่า “อีสาน” ถูกนำมาใช้เป็นเหตุผลในการลดคุณค่าความเป็นคนของใครก็ตาม